Ευρώπη: Από κρίση σε κρίση, µέχρι που οι κοινωνίες βγήκαν στους δρόµους

Tου ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Η ψβρίσκεται αντιµέτωπη µε τις συνέπειες των δικών της πολιτικών επιλογών, καθώς οι κοινωνικές κινητοποιήσεις στη Γαλλία, στη Γερµανία και στην Ισπανία αποτυπώνουν µια βαθύτερη δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό και οικονοµικό µοντέλο που κυριαρχεί στην ήπειρο. Δεν πρόκειται για µεµονωµένες αντιδράσεις σε κυβερνητικές αποφάσεις, αλλά για τη συσσωρευµένη οργή εκατοµµυρίων πολιτών, οι οποίοι εδώ και δεκαέξι χρόνια καλούνται να προσαρµόζουν τη ζωή τους σε διαδοχικές κρίσεις, µε διαφορετικές κάθε φορά αφορµές, αλλά µε τους ίδιους χαµένους.

Χρηµατοπιστωτική κατάρρευση

Η αφετηρία βρίσκεται στο 2010, όταν η χρηµατοπιστωτική κατάρρευση µετατράπηκε σε κρίση δηµόσιου χρέους και τα µνηµόνια αναδείχθηκαν σε εργαλείο οικονοµικής διαχείρισης. Η λιτότητα βαφτίστηκε δηµοσιονοµική υπευθυνότητα, οι περικοπές παρουσιάστηκαν ως µεταρρυθµίσεις και η αποδυνάµωση του κοινωνικού κράτους ως προϋπόθεση για την επιστροφή στην ανάπτυξη. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες πλήρωσαν δυσβάσταχτο τίµηµα, την ώρα που οι οικονοµικοί µηχανισµοί οι οποίοι συνέβαλαν στην κρίση συνέχισαν να λειτουργούν χωρίς ουσιαστικές αλλαγές.

Όταν η οικονοµική κρίση θεωρήθηκε, τουλάχιστον επισήµως, ξεπερασµένη, εµφανίστηκε η πανδηµία, µε την Ευρώπη να περνά από τη δηµοσιονοµική πειθαρχία στον γενικευµένο εγκλεισµό και τους πολίτες να καλούνται να περιορίσουν την καθηµερινότητά τους. Παρά την υγειονοµική αναγκαιότητα των περιοριστικών µέτρων, το κοινωνικό και οικονοµικό τους αποτύπωµα υπήρξε τεράστιο, καθώς µικροµεσαίες επιχειρήσεις δοκιµάστηκαν, εργαζόµενοι βρέθηκαν αντιµέτωποι µε πρωτοφανή αβεβαιότητα και ολόκληρες κοινωνίες συνήθισαν να ζουν υπό καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Πριν επουλωθούν οι πληγές της πανδηµίας, ακολούθησε η ενεργειακή κρίση και ο πόλεµος στην Ουκρανία, µε τις ευρωπαϊκές ηγεσίες να µετατοπίζουν το επίκεντρο της πολιτικής τους από την κοινωνική ευηµερία στην ασφάλεια και στους εξοπλισµούς. Η ρωσική εισβολή δηµιούργησε πραγµατικές γεωπολιτικές απειλές, ωστόσο η διαρκής επίκληση του κινδύνου µιας ευρύτερης πολεµικής σύγκρουσης καλλιεργεί παράλληλα ένα κλίµα φόβου, µέσα στο οποίο οι στρατιωτικές δαπάνες εµφανίζονται ως αδιαπραγµάτευτη προτεραιότητα, ακόµη και όταν οι κοινωνικές ανάγκες παραµένουν υποχρηµατοδοτούµενες.

Διαχείριση

Μέσα σε αυτή τη διαδροµή, η Ευρώπη µοιάζει να έχει µετατρέψει τη διαχείριση των κρίσεων σε µόνιµο τρόπο διακυβέρνησης, δηµιουργώντας νέα χρηµατοδοτικά εργαλεία και ζητώντας νέες θυσίες από τους πολίτες. Το αποτέλεσµα είναι ένα οικονοµικό περιβάλλον στο οποίο ισχυροί επιχειρηµατικοί όµιλοι διεκδικούν σηµαντικό µέρος των δηµόσιων πόρων, ενώ η πλειονότητα των εργαζοµένων βλέπει την αγοραστική της δύναµη να περιορίζεται και την καθηµερινότητά της να γίνεται δυσκολότερη. Οι εξελίξεις στη Γαλλία, όπου οι αντιδράσεις για την εκπαίδευση και τις κοινωνικές υπηρεσίες συναντούν τη δυσαρέσκεια για την ακρίβεια, στη Γερµανία, όπου η βιοµηχανική αβεβαιότητα δοκιµάζει την κοινωνική συνοχή, και στην Ισπανία, όπου η στεγαστική κρίση έχει αποκτήσει εκρηκτικές διαστάσεις, αποδεικνύουν ότι το πρόβληµα είναι βαθύτερο από τις επιλογές µιας κυβέρνησης. Η εργασία δεν εξασφαλίζει πλέον αξιοπρεπή διαβίωση, οι νέοι δυσκολεύονται να αποκτήσουν κατοικία και η προοπτική µιας καλύτερης ζωής αποµακρύνεται για µεγαλύτερο µέρος του πληθυσµού.

ΗΠΑ-ΚΙΝΑ

Την ίδια στιγµή, οι Ηνωµένες Πολιτείες πρωταγωνιστούν στην τεχνητή νοηµοσύνη και η Κίνα επενδύει µαζικά στη ροµποτική και στη βιοµηχανική αυτοµατοποίηση, ενώ η Ευρώπη, παρά τις επιστηµονικές και ερευνητικές δυνατότητές της, δυσκολεύεται να αποκτήσει αντίστοιχη τεχνολογική δυναµική. Η αντίφαση αποκτά σχεδόν σατιρικές διαστάσεις όταν, την ώρα που οι ανταγωνιστές της επενδύουν στις τεχνολογίες του µέλλοντος, µία από τις περισσότερο αναγνωρίσιµες ευρωπαϊκές παρεµβάσεις στην καθηµερινότητα είναι το καπάκι που παραµένει συνδεδεµένο µε το πλαστικό µπουκάλι. Πρόκειται ασφαλώς για µια περιβαλλοντική πρωτοβουλία µε συγκεκριµένη χρησιµότητα, η οποία όµως δεν µπορεί να υποκαταστήσει την απουσία ενός φιλόδοξου αναπτυξιακού και τεχνολογικού οράµατος.

Κοινωνική αγανάκτηση

Η κοινωνική έκρηξη που εκδηλώνεται σήµερα θα µπορούσε να αναµένεται µε µεγαλύτερη ένταση το 2027 ή το 2028, ωστόσο φαίνεται ότι επισπεύδεται από την εξάντληση των οικονοµικών και ψυχολογικών αντοχών των πολιτών. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες δεν µπορούν να συνεχίσουν να ζουν περιµένοντας να τελειώσει µια κρίση, γνωρίζοντας ότι αµέσως µετά θα κληθούν να χρηµατοδοτήσουν την αντιµετώπιση της επόµενης. Η Ευρώπη αντιµετωπίζει µια βαθιά κρίση πολιτικής νοµιµοποίησης, καθώς το µοντέλο που υπόσχεται σταθερότητα και ευηµερία παράγει ανασφάλεια, ανισότητες και κοινωνική δυσπιστία. Και όσο οι ηγεσίες της επιµένουν να αντιµετωπίζουν τις αντιδράσεις ως προσωρινές εκδηλώσεις δυσαρέσκειας, τόσο θα αδυνατούν να αντιληφθούν ότι οι πολίτες δεν εξεγείρονται επειδή δεν κατανοούν τις κρίσεις, αλλά επειδή έχουν αρχίσει να καταλαβαίνουν ότι, ανεξάρτητα από το ποιος τις προκαλεί και ποιος τις διαχειρίζεται, ο λογαριασµός καταλήγει πάντοτε στα ίδια χέρια.

* Πολιτικός αναλυτής,
Δηµοσιογράφος