Η AfD σαρώνει και η Ευρώπη κοιτάζει την άβυσσο

Tου ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Η Γερµανία ξύπνησε τη Δευτέρα µπροστά σε ένα αποτέλεσµα που δεν επιτρέπει ούτε εύκολες αναγνώσεις ούτε βολικές υπεκφυγές. Στη Σαξονία-Άνχαλτ, η AfD συγκέντρωσε 43,8%, υπερδιπλασιάζοντας το 23,7% του 2021 και αφήνοντας τη Χριστιανοδηµοκρατική Ένωση στο 17,2%. Το SPD περιορίστηκε στο 9,3%, οι Πράσινοι στο 8,9% και η Αριστερά στο 8,6%. Η ακροδεξιά έµεινε µόλις τρεις έδρες µακριά από την απόλυτη πλειοψηφία. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για µια ακόµη ψήφο διαµαρτυρίας. Πρόκειται για πολιτικό σεισµό µε γερµανικό και ευρωπαϊκό βάθος.

Και ακριβώς επειδή µιλάµε για τη Γερµανία, δεν χωρούν εξωραϊσµοί. Η AfD δεν είναι ένα απλό «αντισυστηµικό» κόµµα. Η οργάνωσή της στη Σαξονία-Άνχαλτ έχει χαρακτηριστεί από τις αρµόδιες υπηρεσίες εσωτερικής ασφάλειας ως ακροδεξιά εξτρεµιστική. Το πολιτικό της οπλοστάσιο περιλαµβάνει σκληρή αντιµεταναστευτική ατζέντα, «remigration», εθνικιστική ρητορική και θέσεις που προκαλούν ανατριχιαστικούς ιστορικούς συνειρµούς. Όποιος ψηφίζει ένα τέτοιο µόρφωµα έχει ευθύνη για την επιλογή του. Η κοινωνική δυσφορία µπορεί να εξηγεί την ψήφο, δεν την αθωώνει.

Πολίτες δεύτερης κατηγορίας

Αλλά εδώ αρχίζει και η ευθύνη του δηµοκρατικού πολιτικού συστήµατος. Διότι η ακροδεξιά δεν µεγαλώνει µέσα σε κοινωνικό κενό. Πατάει πάνω στην ανασφάλεια, στον φόβο της φτωχοποίησης, στην αίσθηση εγκατάλειψης και στην πεποίθηση ότι η πολιτική εξουσία δεν ακούει πλέον τους ανθρώπους της εργασίας. Στη Σαξονία-Άνχαλτ µόλις το 20% αξιολογεί θετικά την οικονοµική κατάσταση, ενώ το 89% των ψηφοφόρων της AfD φοβάται ότι οι αυξήσεις των τιµών µπορεί να τους καταστήσουν ανήµπορους να πληρώνουν τους λογαριασµούς τους και το 80% ότι δεν θα µπορέσουν να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο. Ιδιαίτερα στην ανατολική Γερµανία, η αίσθηση δεύτερης κατηγορίας πολίτη παραµένει ισχυρή. Το 83% των υποστηρικτών της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ δηλώνει ότι οι Ανατολικογερµανοί εξακολουθούν να αντιµετωπίζονται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Αυτό το τραύµα, δεκαετίες µετά την επανένωση, γίνεται σήµερα πολιτικό καύσιµο.

Αυτή είναι η εύφλεκτη ύλη που εκµεταλλεύεται η ακροδεξιά. Υπόσχεται εύκολες λύσεις, κατασκευάζει εχθρούς, δείχνει τον µετανάστη, τις Βρυξέλλες και το «σύστηµα» και προσφέρει θυµό αντί για κοινωνική πολιτική. Και όµως, σύµφωνα µε µελέτη του DIW, οι περιοχές που ψηφίζουν µαζικότερα AfD θα µπορούσαν να είναι εκείνες που θα πληρώσουν ακριβότερα την εφαρµογή της πολιτικής της: στη Σαξονία-Άνχαλτ υπολογίζεται δυνητική απώλεια περίπου 1.600 ευρώ εισοδήµατος ανά κάτοικο ετησίως και περίπου 10.000 θέσεων εργασίας.

Ερώτηµα

Το πρόβληµα, συνεπώς, δεν είναι ότι η ακροδεξιά διαθέτει πραγµατική οικονοµική απάντηση. Είναι ότι οι υπόλοιποι άφησαν χώρο για να εµφανιστεί ως απάντηση. Η οικονοµική στασιµότητα, το αυξηµένο κόστος ζωής και η ανασφάλεια στην αγορά εργασίας τροφοδοτούν την πεποίθηση ότι οι πολλοί πληρώνουν έναν λογαριασµό που δεν έγραψαν οι ίδιοι. Και εδώ προκύπτει το µεγάλο πολιτικό ερώτηµα: πού είναι η σοσιαλδηµοκρατία και πού είναι η Αριστερά; Το SPD στο 9,3% και η Die Linke στο 8,6% δεν µπορούν να αντιµετωπίζουν το αποτέλεσµα σαν µια ακόµη κακή εκλογική βραδιά. Όταν εργαζόµενοι και χαµηλότερες εισοδηµατικές οµάδες µετακινούνται προς την ακραία Δεξιά, η προοδευτική πολιτική έχει χάσει κάτι περισσότερο από ποσοστά. Έχει χάσει την ικανότητα να εκπροσωπεί την κοινωνική οργή µε όρους δηµοκρατίας και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Το µήνυµα, άλλωστε, ξεπερνά τη Γερµανία. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες αποµακρύνονται από τα παραδοσιακά κόµµατα, καθώς ένα αυξανόµενο τµήµα τους αισθάνεται ότι αυτά δεν το εκπροσωπούν πλέον. Την ίδια στιγµή, ο γαλλογερµανικός άξονας, επί δεκαετίες πολιτικός κινητήρας της Ευρώπης, εµφανίζεται αποδυναµωµένος. Και µε νέες κρίσιµες εκλογικές αναµετρήσεις µπροστά, η γερµανική κάλπη µοιάζει περισσότερο µε προειδοποίηση για όλη την Ευρώπη παρά µε ένα τοπικό επεισόδιο. Η συντριβή των Χριστιανοδηµοκρατών είναι τεράστια. Όµως το βαθύτερο καµπανάκι χτυπά για τις δυνάµεις που ιστορικά δηµιουργήθηκαν για να προστατεύουν τον κόσµο της εργασίας. Αν η σοσιαλδηµοκρατία περιορίζεται στη διαχείριση και η Αριστερά αδυνατεί να µετατρέψει την κοινωνική δυσαρέσκεια σε προοδευτική διέξοδο, το κενό καταλαµβάνουν οι δηµαγωγοί.

Η Γερµανία γνωρίζει καλύτερα από κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα πού µπορεί να οδηγήσει η κανονικοποίηση του πολιτικού εξτρεµισµού. Η ιστορία δεν επαναλαµβάνεται µηχανικά και οι σηµερινές συνθήκες δεν είναι εκείνες του Μεσοπολέµου. Αυτό, όµως, δεν αποτελεί άλλοθι για εφησυχασµό. Όταν µια ακραία δύναµη αγγίζει το 44% σε ένα γερµανικό κρατίδιο, το δηµοκρατικό τόξο δεν αρκεί να υψώνει «τείχη προστασίας».

Χρειάζεται να ξαναχτίσει κοινωνική εµπιστοσύνη, να επιστρέψει εισόδηµα, ασφάλεια και προοπτική στους ανθρώπους και να συγκρουστεί µε τις ανισότητες και όχι απλώς µε τα συµπτώµατά τους. Διαφορετικά, η ακροδεξιά θα συνεχίσει να τρέφεται από κάθε χαµένο µισθό, κάθε κλειστό εργοστάσιο και κάθε πολίτη που αισθάνεται εγκαταλελειµµένος.

Και τότε το ερώτηµα δεν θα είναι µόνο πόσο µακριά αφήσαµε την AfD να φτάσει στη Γερµανία. Θα είναι πόσο µακριά αφήσαµε την ίδια την Ευρώπη να αποµακρυνθεί από τις κοινωνίες της.

* Πολιτικός αναλυτής,
Δηµοσιογράφος