Οι έλεγχοι για τη φοροδιαφυγή δεν αποτρέπουν τα «κόλπα» εργοδοτών – Πώς αποφεύγουν την εφαρμογή κάρτας εργασίας

Η επιθεώρηση εργασίας συνεχίζει με αμείωτο ρυθμό τους ελέγχους για να εντοπίσει παραβάτες και να περιορίσει τη φοροδιαφυγή και την εισφοροδιαφυγή. Παρ’ όλα αυτά, ένα μέρος της αγοράς δείχνει να προσαρμόζεται γρήγορα, αξιοποιώντας παλιά και «δοκιμασμένα» κόλπα που αλλοιώνουν την πραγματική εικόνα της απασχόλησης. Στην πράξη, οι έλεγχοι για τη φοροδιαφυγή δεν αποτρέπουν πάντα τις μεθοδεύσεις εργοδοτών, καθώς αρκετοί επιχειρούν να αποφύγουν πρόστιμα και κυρώσεις, παρακάμπτοντας την εφαρμογή κάρτας εργασίας ή «καμουφλάροντας» παραβιάσεις της εργατικής νομοθεσίας.

Οι επιθεωρητές περιγράφουν ένα γνώριμο μοτίβο: όταν εντείνεται η επιτήρηση, κάποιοι εργοδότες δεν συμμορφώνονται, αλλά αναζητούν τρόπους να φαίνεται ότι συμμορφώνονται. Έτσι, αντί να καταγράφεται με ακρίβεια ο χρόνος εργασίας και να δηλώνονται σωστά οι βάρδιες και οι υπερωρίες, επιστρατεύονται τεχνάσματα που δυσκολεύουν τον έλεγχο επί τόπου, δημιουργούν σύγχυση στους εργαζόμενους και μεταφέρουν την ευθύνη της απόδειξης στους ελεγκτικούς μηχανισμούς.

Πώς αποφεύγουν την εφαρμογή κάρτας εργασίας

Το πιο κρίσιμο σημείο στην πράξη είναι η απόκλιση ανάμεσα σε αυτό που δηλώνεται και σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει στο χώρο εργασίας. Εκεί ακριβώς εστιάζει και η προσπάθεια αποφυγής της εφαρμογής κάρτας εργασίας: αν ο χρόνος εργασίας δεν αποτυπωθεί σωστά, τότε μπορούν να «χωρέσουν» αδήλωτες ώρες, υπερωρίες που δεν καταγράφονται, ή ακόμα και εργαζόμενοι που εμφανίζονται ως κάτι άλλο από αυτό που είναι.

Σύμφωνα με ρεπορτάζ της ΕΡΤ, μία από τις συνηθέστερες πρακτικές που εντοπίζονται σε ελέγχους είναι το «βάπτισμα» εργαζομένων σε ρόλους που δεν ανταποκρίνονται στα καθήκοντά τους. Με αυτόν τον τρόπο αλλοιώνεται η πραγματική οργανωτική δομή μιας επιχείρησης και επιχειρείται να δικαιολογηθούν διαφορετικά ωράρια, αρμοδιότητες ή και επίπεδα ευθύνης, θολώνοντας τα όρια ανάμεσα σε απλό υπάλληλο και προϊστάμενο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα που αναφέρθηκε είναι έλεγχος σε σούπερ μάρκετ, όπου σχεδόν όλοι οι εργαζόμενοι εμφανίζονταν ως «υπεύθυνοι» κάποιου τμήματος: από τα αλλαντικά και τα ταμεία, μέχρι τους διαδρόμους και τα χαρτικά. Στην πραγματικότητα, όμως, εκτελούσαν τυπικά καθήκοντα υπαλλήλων. Η πρακτική αυτή δεν είναι απλώς θέμα «τίτλου»· λειτουργεί ως εργαλείο για να παρουσιαστεί μια εικόνα που εξυπηρετεί την επιχείρηση στον έλεγχο, ενώ παράλληλα δυσκολεύει την τεκμηρίωση παραβάσεων για ωράρια και συνθήκες απασχόλησης.

Το κόλπο «υπάλληλος–πελάτης» στην εστίαση

Στους χώρους εστίασης, όπου οι βάρδιες αλλάζουν γρήγορα και η πίεση είναι υψηλή, εμφανίζεται συχνά το μοντέλο «υπάλληλος–πελάτης». Πρόκειται για μια πρακτική κατά την οποία ο εργαζόμενος «συλλαμβάνεται» εν ώρα δουλειάς, όμως καλείται να ισχυριστεί ότι είναι πελάτης ή ότι βρίσκεται τυχαία στον χώρο. Το κίνητρο είναι προφανές: είτε ο εργαζόμενος δεν είναι ασφαλισμένος, είτε εργάζεται περισσότερες ώρες από όσες έχουν δηλωθεί, είτε δεν έχει καταγραφεί σωστά η έναρξη της απασχόλησής του.

Αυτή η μέθοδος αξιοποιεί την αμηχανία της στιγμής και τον φόβο του εργαζόμενου. Όταν ο έλεγχος γίνεται αιφνιδιαστικά, ο χρόνος για εξηγήσεις είναι περιορισμένος και η πίεση μεταφέρεται στον πιο αδύναμο κρίκο. Έτσι, ακόμα κι αν ο ελεγκτής υποψιάζεται παρατυπία, χρειάζεται πρόσθετη τεκμηρίωση, καταθέσεις, διασταυρώσεις και στοιχεία, ώστε να σταθεί νομικά η παράβαση.

«Πριν τη βάρδια» χωρίς καταγραφή χρόνου

Μια ακόμη συνηθισμένη εικόνα που περιγράφεται είναι εργαζόμενοι να βρίσκονται στον χώρο εργασίας μία ώρα ή και περισσότερο πριν αναλάβουν επίσημα τη βάρδια τους, χωρίς να καταγράφεται αυτός ο χρόνος ως εργασία. Στην πράξη, αυτή η «γκρίζα ζώνη» μπορεί να περιλαμβάνει προετοιμασία, καθαρισμό, τακτοποίηση, παραλαβές, στήσιμο πόστου ή οποιαδήποτε εργασία θεωρείται ότι «πρέπει να γίνει» πριν ξεκινήσει η κανονική ροή.

Σε περίπτωση ελέγχου, η δικαιολογία είναι σχεδόν έτοιμη: «είναι εδώ για καφέ», «περιμένει να ξεκινήσει», «προετοιμάζεται πριν την αλλαγή βάρδιας». Όμως η ουσία παραμένει ότι αυτός ο χρόνος μπορεί να είναι πραγματική εργασία, που δεν δηλώνεται και δεν αμείβεται αντίστοιχα, ενώ ταυτόχρονα υπονομεύει την ακρίβεια που επιχειρεί να επιβάλει η εφαρμογή κάρτας εργασίας.

Όταν η παραβατικότητα γίνεται… σκηνικό

Ενδεικτικό της κατάστασης που μπορεί να επικρατεί σε ορισμένους χώρους εργασίας είναι και ένα περιστατικό που αναφέρθηκε στο ίδιο ρεπορτάζ: σε βιοτεχνία ξυλείας, εργοδότης φέρεται να ζήτησε από εργαζόμενους να κρυφτούν σε φέρετρα ώστε να αποφύγει τον έλεγχο της επιθεώρησης εργασίας. Το παράδειγμα μοιάζει ακραίο, όμως αποτυπώνει ανάγλυφα το μήνυμα: όταν η παραβατικότητα γίνεται «κανονικότητα», κάποιοι είναι διατεθειμένοι να κάνουν τα πάντα για να μην αποκαλυφθεί.

Τι δείχνει η εικόνα των ελέγχων

Το συμπέρασμα είναι σαφές: οι έλεγχοι για τη φοροδιαφυγή και η ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών αποτελούν αναγκαία συνθήκη, όχι όμως πάντα επαρκή για να σταματήσουν τα τεχνάσματα. Όσο υπάρχουν κίνητρα για απόκρυψη πραγματικών ωραρίων και απασχόλησης, θα εμφανίζονται νέες παραλλαγές των ίδιων πρακτικών. Γι’ αυτό και η αποτελεσματικότητα δεν κρίνεται μόνο από τον αριθμό των ελέγχων, αλλά και από τη δυνατότητα να τεκμηριώνονται άμεσα οι παραβάσεις, να προστατεύονται οι εργαζόμενοι που καταγγέλλουν και να γίνεται πραγματική εφαρμογή κάρτας εργασίας χωρίς «παραθυράκια».

Τελικά, αν οι έλεγχοι για τη φοροδιαφυγή θέλουν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά, πρέπει να συναντούν μια καθημερινότητα όπου η καταγραφή του χρόνου εργασίας είναι πραγματική, όχι τυπική. Μόνο έτσι η εφαρμογή κάρτας εργασίας θα πάψει να είναι κάτι που «ξεγελιέται» και θα γίνει εργαλείο διαφάνειας, δικαιοσύνης και ίσων όρων ανταγωνισμού για τις επιχειρήσεις που πράγματι τηρούν τους κανόνες.