Σκύλλα και Χάρυβδη το «Ελ Νίνιο» στον Ειρηνικό με το «Δίπολο του Ινδικού Ωκεανού»

Από τα δύο φαινόμενα, το «Ελ Νίνιο» είναι αναμφίβολα το πιο γνωστό. Η φετινή του ένταση, όμως, στρέφει το ενδιαφέρον και προς ένα δεύτερο, λιγότερο γνωστό αλλά εξίσου σημαντικό κλιματικό φαινόμενο: το Δίπολο του Ινδικού Ωκεανού, ή IOD. Όταν τα δύο συστήματα εκδηλώνονται ταυτόχρονα, οι επιπτώσεις τους μπορεί να γίνουν ιδιαίτερα έντονες, προκαλώντας ξηρασίες, δασικές πυρκαγιές και ακραίες βροχοπτώσεις σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη.

Πώς λειτουργεί το «Ελ Νίνιο»

Το «Ελ Νίνιο» εμφανίζεται όταν τα επιφανειακά νερά στο κεντρικό και ανατολικό τμήμα του τροπικού Ειρηνικού Ωκεανού θερμαίνονται σημαντικά περισσότερο από το συνηθισμένο. Η μεταβολή αυτή δεν περιορίζεται στη θερμοκρασία της θάλασσας. Συνοδεύεται από αλλαγές στους αληγείς ανέμους, στη μεταφορά θερμότητας και στην τροπική ατμοσφαιρική κυκλοφορία.

Οι αλλαγές αυτές μπορούν να επηρεάσουν τις καιρικές συνθήκες σε ολόκληρο τον κόσμο. Περιοχές που συνήθως αντιμετωπίζουν άφθονες βροχοπτώσεις μπορεί να βιώσουν παρατεταμένες ξηρές περιόδους, ενώ άλλες είναι πιθανό να βρεθούν αντιμέτωπες με ισχυρές βροχές και πλημμύρες. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, το φετινό «Ελ Νίνιο» αναμένεται να διαρκέσει καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα, πιθανότατα έως τις αρχές του 2027.

Η διάρκεια και η έντασή του έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς όσο περισσότερο παραμένει ενεργό ένα τέτοιο φαινόμενο τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να επηρεάσει γεωργία, υδάτινους πόρους, οικοσυστήματα και την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Το Δίπολο του Ινδικού Ωκεανού

Το Δίπολο του Ινδικού Ωκεανού λειτουργεί σε ορισμένα σημεία με τρόπο παρόμοιο με το «Ελ Νίνιο», χωρίς όμως να είναι πανομοιότυπο. Και στο IOD μεταβάλλεται τόσο η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας όσο και η ατμοσφαιρική κυκλοφορία πάνω από τον ωκεανό και τις γύρω περιοχές.

Ο καθοριστικός παράγοντας είναι η διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στο δυτικό και το ανατολικό τμήμα του Ινδικού Ωκεανού. Το δυτικό τμήμα βρίσκεται κοντά στις ακτές της Ανατολικής Αφρικής, ενώ το ανατολικό εκτείνεται προς την Ινδονησία και την Αυστραλία.

Κατά τη θετική φάση του IOD, τα νερά στο δυτικό τμήμα είναι σχετικά θερμότερα από εκείνα στο ανατολικό. Η αυξημένη θερμοκρασία ευνοεί την άνοδο θερμού και υγρού αέρα, με αποτέλεσμα να ενισχύονται οι νεφώσεις και οι βροχοπτώσεις κοντά στην Ανατολική Αφρική. Την ίδια στιγμή, στην Ινδονησία και στις γειτονικές περιοχές παρατηρούνται συνήθως λιγότερες βροχές. Η κατάσταση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε ξηρασίες στη Νοτιοανατολική Ασία και την Αυστραλία.

Κατά το περασμένο καλοκαίρι, ο δείκτης του IOD παρέμεινε σε ουδέτερα επίπεδα ή κοντά στο όριο μεταξύ ουδέτερης και θετικής φάσης. Τα νεότερα προγνωστικά μοντέλα δείχνουν, ωστόσο, σαφή μετατόπιση προς τη θετική φάση. Για το δεύτερο μισό του φθινοπώρου προβλέπεται ότι ο δείκτης θα κινηθεί περίπου στους +0,9 βαθμούς Κελσίου, ενώ η θετική φάση αναμένεται να διατηρηθεί έως το τέλος του έτους.

Ξηρασία στην Ινδονησία και πλημμύρες στην Αφρική

Τα δύο φαινόμενα δεν είναι πλήρως ανεξάρτητα. Το «Ελ Νίνιο» μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη θετικού IOD μέσω των αλλαγών που προκαλεί στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία. Για τον λόγο αυτό, δεν είναι σπάνιο να εμφανίζονται ταυτόχρονα.

Η ταυτόχρονη παρουσία τους, όμως, δεν σημαίνει ότι οι επιπτώσεις τους απλώς προστίθενται παντού. Σε ορισμένες περιοχές μπορεί να ενισχύονται αμοιβαία, ενώ σε άλλες να περιορίζουν ή να εξουδετερώνουν μέρος η μία της άλλης. Η αλληλεπίδραση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία φέτος, λόγω της μεγάλης έντασης του «Ελ Νίνιο».

Οι πιο άμεσες και σοβαρές επιπτώσεις αναμένονται στις τροπικές περιοχές γύρω από τον Ειρηνικό και τον Ινδικό Ωκεανό. Τόσο το «Ελ Νίνιο» όσο και η θετική φάση του IOD ευνοούν ξηρότερες συνθήκες στην Ινδονησία και την Αυστραλία. Ο συνδυασμός τους μπορεί, επομένως, να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο ξηρασίας και δασικών πυρκαγιών, ιδιαίτερα στην Ινδονησία, τη Μαλαισία και σε τμήματα της Αυστραλίας.

Η Ινδονησία αντιμετωπίζει ήδη εκτεταμένες πυρκαγιές, οι οποίες μαίνονται εδώ και αρκετές εβδομάδες. Ο καπνός δεν περιορίζεται στις πληγείσες περιοχές, αλλά μεταφέρεται σε γειτονικές χώρες, επιβαρύνοντας την ποιότητα του αέρα και δημιουργώντας κινδύνους για τη δημόσια υγεία. Παράλληλα, στην Ανατολική Αφρική, η θετική φάση του IOD μπορεί να αυξήσει τις βροχοπτώσεις και να ενισχύσει τον κίνδυνο πλημμυρών.

Υπάρχει «σούπερ Ελ Νίνιο»;

Η ένταση του φετινού φαινομένου έχει οδηγήσει αρκετά μέσα ενημέρωσης να χρησιμοποιούν τον όρο «σούπερ Ελ Νίνιο». Η έκφραση αποσκοπεί στο να περιγράψει τον ακραίο χαρακτήρα των συνθηκών και έχει υιοθετηθεί ακόμη και από ορισμένους διακεκριμένους μετεωρολόγους.

Ωστόσο, ο όρος δεν αποτελεί επίσημη επιστημονική κατηγορία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Μετεωρολογίας κατατάσσει τα φαινόμενα «Ελ Νίνιο» ως ασθενή, μέτρια, ισχυρά ή πολύ ισχυρά. Επομένως, το «σούπερ Ελ Νίνιο» δεν περιλαμβάνεται στο επιχειρησιακό σύστημα ταξινόμησης του WMO και δεν χρησιμοποιείται στα επίσημα έγγραφά του.

Το βέβαιο είναι ότι η ταυτόχρονη δράση του «Ελ Νίνιο» και του θετικού Διπόλου του Ινδικού Ωκεανού δημιουργεί ένα σύνθετο και δυνητικά επικίνδυνο κλιματικό σκηνικό. Όπως η Σκύλλα και η Χάρυβδη, τα δύο φαινόμενα δεν απειλούν με τον ίδιο τρόπο, αλλά μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τα περιθώρια προσαρμογής των κοινωνιών, αυξάνοντας τις πιθανότητες για ξηρασίες, πυρκαγιές, πλημμύρες και άλλες ακραίες επιπτώσεις.