40 χρόνια από το Τσερνομπίλ: Ραδιενεργό «κοκτέιλ» προπαγάνδας και πανικού

Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από το Σάββατο του Λαζάρου του 1986, όταν μεγάλη έκρηξη στον αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού σταθμού παραγωγής ενέργειας του Τσερνομπίλ προκάλεσε το σημαντικότερο πυρηνικό ατύχημα στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Η σοβιετική ηγεσία προσπάθησε αρχικά να κρύψει και στη συνέχεια να υποβαθμίσει το γεγονός, αλλά, δυστυχώς, η ραδιενέργεια δεν γνωρίζει σύνορα και ιδεολογίες. Ετσι, την Κυριακή των Βαΐων, Φινλανδοί επιστήμονες εντόπισαν στην ατμόσφαιρα αυξημένα επίπεδα ραδιενέργειας, χωρίς όμως να προσδιορίζουν την πηγή. Αμέσως μετά, το σοβιετικό πρακτορείο ειδήσεων TASS, με μία λιτή κυβερνητική ανακοίνωση, έκανε λόγο για ατύχημα, χωρίς όμως να δώσει περισσότερες πληροφορίες.

Μέχρι τη Μεγάλη Δευτέρα, ο ελληνικός λαός πίστευε ότι το Τσερνομπίλ και η Ουκρανία βρίσκονται πολύ μακριά, αλλά το απόγευμα της ίδιας μέρας ενημερώθηκε από την κρατική τηλεόραση ότι από τις 18:30 συνεδριάζουν για το ζήτημα «αρμόδιοι φορείς» στον «Δημόκριτο», καθώς και ότι βρίσκεται σε εξέλιξη διυπουργικό όργανο υπό τις οδηγίες του πρωθυπουργού. Οταν η συνάντηση ολοκληρώθηκε, έμαθε ότι αυτή πραγματοποιήθηκε τελικά στο Πεντάγωνο, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη σοβαρότητα του θέματος.

Διαβεβαιώσεις

Τα πρώτα μέτρα που ανακοινώθηκαν δεν διέφεραν από αντίστοιχα άλλων ευρωπαϊκών χωρών: αποφυγή κατανάλωσης γάλακτος από αιγοπρόβατα και χόρτων. Αντίθετα, δόθηκαν διαβεβαιώσεις πως δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα στο εμφιαλωμένο γάλα, καθώς και στο πόσιμο νερό από δίκτυα ύδρευσης, υπόγεια ρεύματα ή καλυμμένες δεξαμενές.

Το αρχικό κλίμα σύγχυσης δεν πέρασε άμεσα στην αγορά, αφού τα σούπερ μάρκετ ήταν κλειστά λόγω μετάθεσης του πρωτομαγιάτικου εορτασμού, αλλά σταδιακά εξαπλώθηκε λόγω της ελλιπούς ενημέρωσης. Βρισκόμαστε εν μέσω Μεγάλης Εβδομάδας και Πρωτομαγιάς· η ραδιοτηλεοπτική ενημέρωση είναι υπό κρατικό έλεγχο και αρκείται στις κυβερνητικές ανακοινώσεις, ενώ η απουσία εφημερίδων τη Μεγάλη Πέμπτη, την Κυριακή και τη Δευτέρα του Πάσχα έχει ως αποτέλεσμα την κυριαρχία φημών και διαδόσεων.

Το πρώτο μεγάλο κύμα πανικού έρχεται τη Μεγάλη Τετάρτη, με συνεχείς εφόδους καταναλωτών στα σούπερ μάρκετ. Με το άνοιγμά τους εξαφανίζονται από τα ράφια, εν ριπή οφθαλμού, ζαχαρούχα και εβαπορέ γάλατα, εμφιαλωμένα νερά, κονσέρβες, φρυγανιές, πάνες, σερβιέτες, ζάχαρη, ρύζι, όσπρια κ.λπ. Το ίδιο γίνεται με οτιδήποτε κατεψυγμένο, όπως λαχανικά, κρέατα, κοτόπουλα, γαλοπούλες και, φυσικά, τα -απολύτως απαραίτητα, όπως αποδεικνύεται σε περιπτώσεις πανικού- χαρτιά υγείας…

Μόνο στην Αθήνα πουλήθηκαν μέσα σε μία μέρα πάνω από ένα εκατομμύριο κουτιά γάλακτος, με τους ιδιοκτήτες σούπερ μάρκετ να δηλώνουν στο τέλος της βάρδιας πως έκαναν τζίρο τριών μηνών. Τις πρώτες ελλείψεις προϊόντων και την αναπόφευκτη κερδοσκοπία επιχείρησαν να κατευνάσουν κυβερνητικές ανακοινώσεις που μιλούσαν για τρίμηνη επάρκεια αγαθών. Τα μικρά ψυγεία της εποχής γέμισαν ασφυκτικά.

Οι επιστήμονες του Εθνικού Κέντρου Ερευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος» έγιναν τα πρόσωπα των ημερών: δέχονταν καταιγισμό αγωνιωδών τηλεφωνημάτων από τους πολίτες, έδιναν δεκάδες συνεντεύξεις, ενώ υπήρχαν συνεχείς απευθείας μεταδόσεις μαζί τους. Επιστημονικές ορολογίες όπως σχάση, μιλιρέμ, γκάιγκερ, μπεκερέλ, ιώδιο, στρόντιο, κοβάλτιο, καίσιο κ.λπ. αποτελούσαν πλέον κοινό κτήμα, με τον αντίστοιχο σχολιασμό στις επιθεωρήσεις.

Η άλλη πλευρά

Ο μόνος που δεν έδειχνε να ανησυχεί για τις εξελίξεις ήταν ο «Ριζοσπάστης», που, συντασσόμενος πλήρως με το ψυχροπολεμικό κλίμα της περιόδου, θεωρούσε όλα τα παραπάνω ως συντονισμένη υστερική εκστρατεία των ΗΠΑ κατά της ΕΣΣΔ, δημοσιεύοντας εξώφυλλα που «ακολουθούν» μέχρι σήμερα τους εμπνευστές τους. «Κανένας κίνδυνος έξω από τα 30 χλμ. από το Τσερνομπίλ», όπως δήλωνε ο Λεβ Φεοκτίστοφ, υποδιευθυντής του Ατομικού Ενεργειακού Ινστιτούτου.

Παρά τον γενικό χαμό που επικρατούσε, η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας εξέδωσε την πρώτη καθησυχαστική ανακοίνωση μόλις τη Μεγάλη Παρασκευή, αναφέροντας: «Μέχρι σήμερα το μεσημέρι 2.5.1986, δεν έχει παρατηρηθεί οποιαδήποτε αύξηση ραδιενέργειας περιβάλλοντος της χώρας. Από σήμερα το απόγευμα και στο πλαίσιο ελέγχου ραδιενέργειας της ατμόσφαιρας, θα λειτουργεί και κινητός σταθμός ελέγχου ραδιενέργειας στη Βόρεια Ελλάδα. Επίσης, από χθες το βράδυ λειτουργεί πρόσθετος σταθμός ελέγχου στην πόλη της Θεσσαλονίκης».

Ο φόβος της βροχής

Επόμενος μεγάλος «αντίπαλος» ήταν η βροχή. Παρά τις διαβεβαιώσεις ότι, ακόμα και σε περίπτωση που οι μετεωρολογικές συνθήκες ευνοούν τη μεταφορά υπολειμμάτων ραδιενεργού νέφους προς τη χώρα, δεν αναμένεται να σημειωθεί σημαντική αύξηση του επιπέδου ραδιενέργειας, ο κόσμος φοβόταν. Ετσι, το ψήσιμο του παραδοσιακού οβελία γινόταν κάτω από υπόστεγα, υπό τον φόβο της ραδιενεργού βροχής…

Η επιστροφή στην «κανονικότητα» ήρθε, απρόβλεπτα, εξαιρετικά γρήγορα. Την αρχική υστερία διαδέχθηκαν η σταδιακή απάθεια και η αποδοχή της νέας πραγματικότητας. Ο ίδιος κόσμος που απέφευγε προϊόντα που βρίσκονταν στα ράφια πριν από το Τσερνομπίλ, ένα μόλις μήνα μετά αγόραζε όσα ήταν πραγματικά, λίγο ή πολύ, μολυσμένα.

Πραγματικός απολογισμός των θυμάτων του Τσερνομπίλ στην Ελλάδα δεν μπορεί να υπάρξει. Μεταγενέστερες επιστημονικές έρευνες καταγράφουν πάνω από 1.500 περιστατικά αδικαιολόγητων καρκίνων τη διετία 1986-1988, αύξηση κατά 70% των γυναικών με πρόβλημα στον θυρεοειδή και πάνω από 2.500 εκτρώσεις που έγιναν τους επόμενους τρεις μήνες μετά το πυρηνικό ατύχημα.

Ραδιενεργό… χιούμορ και διαξιφισμοί στη Βουλή

Παρά τον μαζικό πανικό, το χιούμορ αποτέλεσε και σε αυτήν τη δύσκολη περίοδο ασφαλές καταφύγιο, αυθόρμητη άμυνα απέναντι στον φόβο και την αβεβαιότητα, αλλά και παράδοξη καθημερινή εκτόνωση της κοινωνίας. Ετσι, διαβάζουμε για μηνύσεις στο ραδιενεργό νέφος, δεήσεις κατά της ραδιενέργειας σε εκκλησίες, ενώ εφημερίδα έγραφε πως βρέθηκε το φάρμακο κατά της ραδιενέργειας, που βοηθά μάλιστα και στη θεραπεία του καρκίνου.

Εστιατόρια που μέχρι τότε διαβεβαίωναν τους πελάτες για τις φρέσκες πρώτες ύλες τους, τώρα αποκάλυπταν ότι αυτές βρίσκονταν πάνω από έναν μήνα στο ψυγείο. Οι πωλητές των λαϊκών βρίσκονταν σε απελπισία και προσπαθούσαν να πείσουν τους ελάχιστους πελάτες για τα ασφαλή προϊόντα, φωνάζοντας από τους πάγκους: «Ντομάτες από τη Μεγάλη Πέμπτη, αγγούρια από την Αποκαθήλωση και μαϊντανός από τον Επιτάφιο»…

Στο πλαίσιο καθησυχασμού του κόσμου, ο τότε πρόεδρος του «Δημόκριτου» έφαγε φράουλες μπροστά στην κάμερα, γεγονός που για κάποιους βουλευτές είχε αρνητικές για τον ίδιο συνέπειες: «Ο κ. Παπαθανασόπουλος, που έκανε τον ήρωα και έφαγε φράουλες στην τηλεόραση, έμαθε μετά ότι είχαν ραδιενέργεια και προσπάθησε να κάνει εμετό για να αποβάλει τις ραδιενεργές φράουλες».

Αντίστοιχα τραγελαφικοί ήταν οι πολιτικοί διαξιφισμοί στη Βουλή: «Ολοι οι Ελληνες αγόρασαν ιώδιο για τα παιδιά τους, εκτός από τον κ. Ζίγδη, που δεν έχει παιδιά. Αγοράσατε, κ. Μουντζουρίδη, ιώδιο; Αλειφθήκατε; Μπράβο, καλά κάνατε». Η αντιπολίτευση ζητούσε συχνούς ελέγχους του γάλακτος σε ορεινές περιοχές, κάτι που αποτελούσε επίσης πεδίο πολιτικής διαμάχης: «Να πάμε να ελέγξουμε εμείς τα γίδια; Τι λέτε δηλαδή; Αφού δεν μπορείτε να πάτε στα γίδια, θα αφήσετε τον ελληνικό λαό να πεθάνει; Είναι ντροπή σας».