Το γερασµένο σύστηµα των Πανελλαδικών

Tου ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Υπάρχουν θεσµοί που γεννήθηκαν για να υπηρετήσουν µια συγκεκριµένη εποχή και κατέληξαν να φυλακίζουν όλες τις επόµενες. Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγµα. Για δεκαετίες παρουσιάζονται ως η απόλυτη έκφραση της αξιοκρατίας, ως το µοναδικό αδιάβλητο σύστηµα εισαγωγής στα πανεπιστήµια. Στην πραγµατικότητα, όµως, αποτελούν ένα εκπαιδευτικό µοντέλο που έχει γεράσει. Έναν θεσµό που διατηρείται περισσότερο από συνήθεια, πολιτική αδράνεια και φόβο απέναντι στις µεταρρυθµίσεις, παρά επειδή ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας.

Κάθε χρόνο χιλιάδες οικογένειες ζουν τον ίδιο εφιάλτη. Παιδιά δεκαεπτά και δεκαοκτώ ετών κουβαλούν στις πλάτες τους ένα δυσανάλογο βάρος, έχοντας την αίσθηση ότι µέσα σε λίγες ώρες θα κριθεί ολόκληρη η ζωή τους. Είναι άραγε φυσιολογικό ένα εκπαιδευτικό σύστηµα να συµπυκνώνει δώδεκα χρόνια σχολικής πορείας σε τέσσερα τρίωρα γραπτά; Είναι δυνατόν µια κακή ηµέρα, ένα στιγµιαίο άγχος ή ακόµη και µια ατυχία να στερεί από έναν νέο άνθρωπο την πορεία που ονειρεύεται; Αν αυτή είναι η έννοια της αξιολόγησης, τότε ίσως έχουµε χάσει το πραγµατικό νόηµα της εκπαίδευσης.

Εξεταστικός µαραθώνιος

Οι Πανελλαδικές δεν αξιολογούν τον µαθητή συνολικά. Αξιολογούν την ικανότητά του να ανταποκριθεί σε έναν εξαντλητικό εξεταστικό µαραθώνιο. Δεν µετρούν τη δηµιουργικότητα, την κριτική σκέψη, την πρωτοβουλία, την κοινωνική αντίληψη ή τη δυνατότητα επίλυσης προβληµάτων. Μετρούν την αποστήθιση, την εξοικείωση µε συγκεκριµένες τεχνικές απάντησης και την αντοχή στην πίεση. Έτσι, το ελληνικό σχολείο έπαψε εδώ και χρόνια να είναι χώρος µόρφωσης και µετατράπηκε σε µηχανισµό παραγωγής υποψηφίων.

Το Λύκειο δεν λειτουργεί ως η κορύφωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Λειτουργεί ως προθάλαµος των φροντιστηρίων. Η καθηµερινότητα περιστρέφεται γύρω από τα µόρια, τα διαγωνίσµατα και τα «SOS» θέµατα. Η γνώση υποχωρεί µπροστά στην αποστήθιση και η παιδεία αντικαθίσταται από τη λογική της εξεταστικής επιβίωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί µαθητές θεωρούν το σχολείο υποχρέωση και το φροντιστήριο πραγµατική προετοιµασία. Αυτό από µόνο του συνιστά οµολογία αποτυχίας του δηµόσιου εκπαιδευτικού συστήµατος.

Οικονοµική επιβάρυνση

Το ακόµη πιο ανησυχητικό είναι ότι όλοι γνωρίζουν το πρόβληµα, αλλά κανείς δεν τολµά να το αντιµετωπίσει. Γιατί γύρω από τις Πανελλαδικές έχει δηµιουργηθεί µια ολόκληρη οικονοµία. Φροντιστήρια, ιδιαίτερα µαθήµατα, βοηθήµατα, δοκιµαστικά τεστ, επαναληπτικά προγράµµατα. Ένας µηχανισµός που επιβαρύνει οικονοµικά χιλιάδες οικογένειες και διευρύνει τις κοινωνικές ανισότητες. Όσο µεγαλύτερη είναι η οικονοµική δυνατότητα µιας οικογένειας, τόσο περισσότερες πιθανότητες αποκτά ο µαθητής να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις ενός εξεταστικού συστήµατος που υποτίθεται ότι αντιµετωπίζει όλους ισότιµα. Κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για την κατάργηση των Πανελλαδικών, προβάλλεται το ίδιο επιχείρηµα: «Θα χαθεί η αξιοκρατία». Ποια αξιοκρατία όµως; Εκείνη που ευνοεί όποιον µπορεί να επενδύσει χιλιάδες ευρώ στην παραπαιδεία; Εκείνη που θεωρεί ότι όλοι ξεκινούν από την ίδια αφετηρία, όταν οι κοινωνικές και οικονοµικές ανισότητες είναι δεδοµένες; Η πραγµατική ισότητα ευκαιριών δεν εξασφαλίζεται επειδή όλοι γράφουν το ίδιο διαγώνισµα. Εξασφαλίζεται όταν όλοι έχουν τις ίδιες δυνατότητες να προετοιµαστούν και να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους.

Νέα µοντέλα αξιολόγησης

Οι περισσότερες προηγµένες χώρες έχουν προχωρήσει σε πιο σύνθετα µοντέλα αξιολόγησης. Συνυπολογίζουν τη συνολική πορεία του µαθητή, τις επιδόσεις του στη διάρκεια της σχολικής ζωής, τις εργασίες, τις δεξιότητες και την προσωπική του εξέλιξη. Η Ελλάδα, αντίθετα, εξακολουθεί να αντιµετωπίζει την εκπαίδευση µε όρους προηγούµενων δεκαετιών, αλλάζοντας κάθε τόσο τον τρόπο εξέτασης χωρίς να αγγίζει την ουσία του προβλήµατος. Η κατάργηση των Πανελλαδικών δεν σηµαίνει κατάργηση της αξιολόγησης. Σηµαίνει αντικατάσταση ενός ξεπερασµένου συστήµατος από ένα σύγχρονο, πολυδιάστατο και δικαιότερο µοντέλο, που θα αναβαθµίζει πραγµατικά το Λύκειο και θα δίνει αξία στη διαρκή προσπάθεια του µαθητή. Αν το ίδιο το κράτος δεν εµπιστεύεται το δηµόσιο σχολείο και τους εκπαιδευτικούς του, τότε το πρόβληµα δεν είναι οι εξετάσεις. Είναι η αδυναµία του ίδιου του εκπαιδευτικού συστήµατος να εµπνεύσει αξιοπιστία.

Μεταρρύθµιση

Οι µεγάλες µεταρρυθµίσεις απαιτούν πολιτικό θάρρος και όχι διαχείριση του πολιτικού κόστους. Οι Πανελλαδικές έκλεισαν τον ιστορικό τους κύκλο. Υπηρέτησαν έναν σκοπό σε µια άλλη εποχή, όµως σήµερα παράγουν περισσότερο άγχος, περισσότερες κοινωνικές ανισότητες και λιγότερη ουσιαστική γνώση. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλη µία αλλαγή στον τρόπο υπολογισµού των µορίων. Χρειάζεται µια γενναία απόφαση που θα επαναφέρει το σχολείο στον φυσικό του ρόλο: να µορφώνει ανθρώπους και όχι να εκπαιδεύει υποψήφιους εξεταζόµενους. Γιατί η πραγµατική επιτυχία µιας χώρας δεν µετριέται από το πόσο δύσκολες είναι οι εξετάσεις της, αλλά από το αν το εκπαιδευτικό της σύστηµα διαµορφώνει ελεύθερους, δηµιουργικούς, υπεύθυνους και ολοκληρωµένους πολίτες. Και σε αυτό το πεδίο, οι Πανελλαδικές έχουν προ πολλού εξαντλήσει τα όριά τους.

* Πολιτικός αναλυτής, Δηµοσιογράφος