Οταν οι «προσωπικές απόψεις» βάζουν κόφτη στις κοινωνικές παροχές

Tου ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Υπάρχει κάτι που αρχίζει να γίνεται κουραστικά επαναλαµβανόµενο στον δηµόσιο διάλογο. Κάθε φορά που ανοίγει µια συζήτηση για τον περιορισµό µιας κοινωνικής παροχής, για περικοπές ή για ακόµη µεγαλύτερη πίεση σε εργαζόµενους, ανέργους και συνταξιούχους, εµφανίζεται σχεδόν ως δια µαγείας µια «προσωπική άποψη». Μια σκέψη που δεν αποτελεί, όπως διευκρινίζεται εκ των υστέρων, κυβερνητική πολιτική και δεν περιλαµβάνεται στον επίσηµο σχεδιασµό, αλλά που κατά έναν περίεργο τρόπο αφορά σχεδόν πάντοτε εκείνους που έχουν τα λιγότερα και καλούνται να αντέξουν τα περισσότερα.

Κάπως έτσι προέκυψε και η συζήτηση για το επίδοµα ανεργίας µετά τις δηλώσεις του Κυβερνητικού Εκπροσώπου, ο οποίος υποστήριξε ότι, κατά την προσωπική του άποψη, το συγκεκριµένο επίδοµα θα πρέπει να επανεξεταστεί «από το µηδέν» και να µη χορηγείται για περισσότερο από δύο µήνες. Παράλληλα, έθεσε τη λογική σύµφωνα µε την οποία οι σχετικοί πόροι θα µπορούσαν να κατευθύνονται στην επιδότηση της εργασίας και των ασφαλιστικών εισφορών.

Ερώτηµα

Μετά τις αντιδράσεις που προκλήθηκαν, ξεκαθάρισε ότι αυτή δεν αποτελεί κυβερνητική θέση αλλά προσωπική του άποψη. Κανείς ασφαλώς δεν µπορεί να αφαιρέσει από έναν υπουργό ή από έναν κυβερνητικό εκπρόσωπο το δικαίωµα να έχει προσωπικές απόψεις. Το πολιτικό ερώτηµα, όµως, είναι γιατί αυτές οι προσωπικές απόψεις έχουν τόσο συχνά την ίδια κοινωνική κατεύθυνση και γιατί, όταν µπαίνει στο τραπέζι µια πρόταση για εξοικονόµηση χρηµάτων, η συζήτηση ξεκινά σχεδόν πάντα από τις παροχές εκείνων που βρίσκονται σε δυσκολότερη θέση.

Θα είχε, για παράδειγµα, ενδιαφέρον να ακούσουµε κάποτε µια «προσωπική άποψη» σύµφωνα µε την οποία οι βουλευτές θα µπορούσαν να αµείβονται µε 1.100 ή 1.200 ευρώ τον µήνα, όσο δηλαδή ένας µεγάλος αριθµός εργαζοµένων που καλείται µε αυτά τα χρήµατα να πληρώσει ενοίκιο, λογαριασµούς, τρόφιµα και οικογενειακές υποχρεώσεις. Θα είχε επίσης ενδιαφέρον να εµφανιστεί κάποιος και να προτείνει, πάντα ως προσωπική άποψη, δραστικό περιορισµό των προνοµίων της πολιτικής εξουσίας. Εκεί, όµως, η συζήτηση περί εξορθολογισµού γίνεται συνήθως πολύ πιο διακριτική.

Ο άνεργος, άλλωστε, δεν εισπράττει κάποιο γενναιόδωρο χαρτζιλίκι από το κράτος, ούτε το επίδοµα ανεργίας αποτελεί επιβράβευση της αεργίας. Πρόκειται για έναν βασικό µηχανισµό κοινωνικής προστασίας, ο οποίος συνδέεται µε την προηγούµενη ασφαλισµένη εργασία και συγκεκριµένες προϋποθέσεις και έχει έναν πολύ απλό σκοπό: να επιτρέψει στον άνθρωπο που έχασε τη δουλειά του να σταθεί όρθιος µέχρι να µπορέσει να επιστρέψει στην αγορά εργασίας.

Η πραγµατικότητα… και η βολική θεωρία

Η πραγµατικότητα, εξάλλου, είναι πολύ πιο σύνθετη από τη βολική θεωρία σύµφωνα µε την οποία υπάρχουν δουλειές παντού και όποιος παραµένει άνεργος περίπου το επιλέγει. Το γεγονός ότι επιχειρήσεις σε συγκεκριµένους κλάδους δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό δεν σηµαίνει ότι κάθε άνεργος µπορεί µέσα σε λίγες εβδοµάδες να βρει µια θέση εργασίας που να αντιστοιχεί στις γνώσεις και στις δεξιότητές του, να βρίσκεται στον τόπο όπου κατοικεί και να προσφέρει έναν µισθό µε τον οποίο µπορεί στοιχειωδώς να ζήσει. Η αγορά εργασίας έχει ειδικότητες, γεωγραφικές ανισότητες, διαφορετικές αµοιβές, διαφορετικές συνθήκες και οικογενειακές υποχρεώσεις που δεν εξαφανίζονται επειδή κάποιος έχασε τη δουλειά του.

Αυτή η συζήτηση θυµίζει έντονα άλλες εποχές, ιδιαίτερα τα χρόνια της οικονοµικής κρίσης, όταν κοινωνικά και ασφαλιστικά δικαιώµατα άρχισαν να παρουσιάζονται από πολιτικά στελέχη περίπου ως περίεργες ελληνικές ιδιοµορφίες. Ακόµη και το εφάπαξ είχε βρεθεί τότε στο στόχαστρο µιας αντίστοιχης ρητορικής, σαν να επρόκειτο για κάποιο ανεξήγητο ελληνικό κεκτηµένο και όχι για παροχή συνδεδεµένη µε ένα ολόκληρο ασφαλιστικό σύστηµα και εισφορές δεκαετιών.

Αυτό είναι και το ανησυχητικότερο στοιχείο, επειδή στην Ελλάδα έχουµε µάθει πια πώς ξεκινούν τέτοιες συζητήσεις. Αρχικά εµφανίζεται µια προσωπική άποψη, στη συνέχεια ανοίγει ένας «δηµόσιος διάλογος», κατόπιν η κοινωνική παροχή αρχίζει να περιγράφεται ως στρέβλωση ή αντικίνητρο και, στο τέλος, αυτό που κάποτε παρουσιαζόταν ως απλή σκέψη µπορεί να βαφτιστεί αναγκαία µεταρρύθµιση. Δεν υποστηρίζω ότι αυτό θα συµβεί υποχρεωτικά και µε το επίδοµα ανεργίας, αλλά η κοινωνία έχει κάθε λόγο να είναι καχύποπτη όταν ακούει τέτοιες προτάσεις από τα χείλη κορυφαίων κυβερνητικών στελεχών.

Ο Παύλος Μαρινάκης δεν είναι ένας ιδιώτης που καταθέτει µια σκέψη σε µια παρέα. Είναι ο κυβερνητικός εκπρόσωπος και υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ και, συνεπώς, οι δηµόσιες τοποθετήσεις του έχουν αναπόφευκτα πολιτικό βάρος. Όταν ένας άνθρωπος µε αυτή τη θεσµική ιδιότητα ανοίγει θέµα για µια τόσο σηµαντική κοινωνική παροχή, δεν µπορεί να περιµένει ότι η κοινωνία θα ακούσει τη δήλωση και θα την προσπεράσει απλώς επειδή συνοδεύτηκε από την ταµπέλα της «προσωπικής άποψης».

Το πραγµατικό ζήτηµα, εποµένως, είναι πολύ µεγαλύτερο από µία δήλωση και αφορά την πολιτική αντίληψη που κρύβεται πίσω από τέτοιες συζητήσεις. Όταν αναζητούνται περικοπές και εξοικονοµήσεις, το βλέµµα στρέφεται µε εντυπωσιακή ευκολία προς τον άνεργο, τον µισθωτό, τον συνταξιούχο και τις κοινωνικές παροχές. Πολύ πιο σπάνια βλέπουµε την ίδια αποφασιστικότητα όταν η κουβέντα αφορά τα προνόµια εκείνων που βρίσκονται στην κορυφή.

Γι’ αυτό και το ερώτηµα παραµένει απλό: προσωπικές απόψεις υπάρχουν µόνο όταν πρόκειται για τις κοινωνικές δαπάνες και το εισόδηµα του κόσµου; Γιατί, αν είναι να ανοίξουµε πραγµατικά µια συζήτηση «από το µηδέν», ας την ανοίξουµε για όλους και για όλα.

Διαφορετικά, κάποια στιγµή η κοινωνία δικαιούται να υποψιαστεί ότι αυτές οι τόσο αθώες «προσωπικές απόψεις» έχουν µια περίεργη συνήθεια να κοιτάζουν πάντα προς την ίδια κατεύθυνση: προς την τσέπη εκείνου που έχει ήδη τα λιγότερα.

* Πολιτικός αναλυτής,
Δηµοσιογράφος