Κάτω από τα άνθη της φραγκοσυκιάς

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ της Μαριαλένας Χαραλαµποπούλου *

Kάποτε υπήρχε ένα χρώµα τόσο πολύτιµο που το λαχταρούσαν αυτοκράτορες, βασιλείς, καρδινάλιοι, κατακτητές αλλά και οι καλλιτέχνες τρελαίνονταν γι’ αυτό.

Οι πειρατές λεηλατούσαν πλοία για να το αποκτήσουν, οι ποιητές το εξυµνούσαν και οι επιστήµονες συναγωνίζονταν µεταξύ τους για να ανακαλύψουν τα µυστήριά του.

Άνθρωποι έφταναν ακόµη και στο σηµείο να διακινδυνεύσουν την ζωή τους για να αποκτήσουν αυτό το εξαιρετικά περιζήτητο αγαθό, που δεν ήταν άλλο από ένα µικροσκοπικό αποξηραµένο έντοµο που παρήγαγε το τέλειο κόκκινο χρώµα!

Πώς µπορεί ένα χρώµα να είναι τόσο πολύτιµο;

Το κόκκινο, τραβάει το βλέµµα σε όλους τους πολιτισµούς.

Μας ελκύει η δύναµή του, το πάθος του, η θυσία του, η οργή του, η ζωτικότητά του.

Το κόκκινο της κοχενίλης

Η κοχενίλη (Dactylopius coccus) είναι ένα έντοµο που ζει κάτω από τα φύλλα της φραγκοσυκιάς και παράγει µια έντονη κόκκινη χρωστική ουσία.

Πριν από χιλιάδες χρόνια, οι κάτοικοι της Μεσοαµερικής (Μεξικό, Περού) ανακάλυψαν ότι όταν έλιωναν αυτά τα έντοµα, άφηναν έντονες κόκκινες κηλίδες σαν αίµα, στα δάχτυλα και στα ρούχα τους.

Έτσι, άρχισαν να εκτρέφουν τα έντοµα για την βαφή, όπως εµείς εκτρέφουµε µέλισσες για το µέλι.

Οι καλλιεργητές κοχενίλης αφαιρούσαν τα έντοµα από τις φραγκοσυκιές χρησιµοποιώντας σκληρές βούρτσες και στην συνέχεια τα αποξήραιναν στον ήλιο ή σε φούρνους, προτού τα κελύφη αλεσθούν και µετατραπούν σε χρωστικές ουσίες.

Για να παραχθεί µισό κιλό χρωστικής ουσίας, χρειάζονταν 70.000 αποξηραµένα έντοµα!

Η κοχενίλη εξαπλώθηκε στο Μεξικό και την Κεντρική Αµερική, όπου την χρησιµοποιούσαν για να χρωµατίζουν υφάσµατα, γούνες, φτερά, καλάθια, αγγεία, φάρµακα, καλλυντικά και ως µελάνι σε χάρτες.

Όταν οι Ισπανοί κατακτητές αποβιβάστηκαν στο Μεξικό στα τέλη του 15ου αιώνα, εντυπωσιάστηκαν από τα εκπληκτικά κόκκινα χρώµατα του Νέου Κόσµου και η κοχενίλη έγινε εµπόρευµα παγκόσµιας εµβέλειας.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1540, η δηµοτικότητα της βαφής αυξήθηκε όταν τα πολύχρωµα προϊόντα έφτασαν στην Βενετία.

Οι Ευρωπαίοι βασιλείς και ευγενείς άρχισαν να λαχταρούν τα κόκκινα υφάσµατα µε την απαράµιλλη λάµψη, που είχαν βαφτεί µε την κοχενίλη.

Θεωρήθηκε το «τέλειο κόκκινο» και έγινε το χρώµα της εξουσίας, χρωµατίζοντας τις βασιλικές στολές, τα φορέµατα της αυλής, τις στολές των Άγγλων στρατιωτών και τις κάπες του Καθολικού κλήρου.

Επίσης, η κοχενίλη υπήρξε µία από τις πιο σηµαντικές και περιζήτητες χρωστικές στην ιστορία της τέχνης. Χρησιµοποιήθηκε από σπουδαίους καλλιτέχνες όπως ο Δοµήνικος Θεοτοκόπουλος, ο Εµµανουήλ Τζάνε και αργότερα συναντάται στα έργα του Ρέµπραντ και του Βελάσκεθ.

Για χρόνια, οι Ευρωπαίοι δεν γνώριζαν ότι η βαφή προερχόταν από ένα έντοµο.

Το µονοπώλιο της Ισπανικής Αυτοκρατορίας στην παραγωγή και το εµπόριο της κοχενίλης τερµατίστηκε οριστικά στις αρχές του 19ου αιώνα.

Ο πρώτος λόγος ήταν η ανεξαρτησία του Μεξικού (1821) και ο δεύτερος, η εξάπλωση της καλλιέργειας σε περιοχές εκτός Ισπανικής κυριαρχίας (Γουατεµάλα, Ιάβα, Κανάρια Νησιά).

Το 1856, η ανακάλυψη των συνθετικών χηµικών χρωστικών έπληξε ανεπανόρθωτα την βιοµηχανία της φυσικής κοχενίλης, µετατρέποντάς την από κυρίαρχο εµπόρευµα σε προϊόν εξειδικευµένης χρήσης.

Η κοχενίλη σήµερα (Ε120)

Σήµερα, το έντοµο εκτρέφεται κυρίως στο Περού και η κοχενίλη (ή καρµίνη / E120) έχει αρχίσει να κερδίζει και πάλι σηµαντική ζήτηση παγκοσµίως λόγω της στροφής των καταναλωτών και των βιοµηχανιών προς τα φυσικά συστατικά και τα προϊόντα «καθαρής ετικέτας».

Περιέχεται σε γλυκίσµατα, παγωτά, χυµούς, αναψυκτικά, λικέρ, σάλτσες και σως, επεξεργασµένα κρέατα (λουκάνικα), επιδόρπια γιαουρτιού, παιδικές τροφές, ζελεδάκια, συµπληρώµατα διατροφής, φάρµακα, παστίλιες για τον βήχα, προϊόντα µαλλιών και περιποίησης δέρµατος, καλλυντικά (σκιές µατιών, ρουζ, πούδρες, κραγιόν, βερνίκια νυχιών).

Το καρµίνιο θεωρείται γενικά ασφαλές για κατανάλωση από τις αρµόδιες αρχές, όπως η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίµων και ο FDA, ωστόσο υπάρχουν ορισµένες εξαιρέσεις και προφυλάξεις.

Ερευνητές υποστηρίζουν ότι, µπορεί να προκαλέσει άµεσες ή και καθυστερηµένες αλλεργικές αντιδράσεις έπειτα από επαφή, εισπνοή ή πέψη.

Δεν είναι κατάλληλο για vegan, χορτοφάγους ή άτοµα που ακολουθούν θρησκευτικούς κανόνες που αποκλείουν την κατανάλωση εντόµων.

Η κοχενίλη έχει επηρεάσει βαθύτατα την παγκόσµια βιοµηχανία, καθώς αποτελεί την κύρια πηγή για µια από τις πιο ισχυρές, σταθερές και πολύτιµες φυσικές κόκκινες χρωστικές στον κόσµο.

Αυτό το µικροσκοπικό έντοµο, που παρασιτεί στις φραγκοσυκιές, άλλαξε την πορεία του παγκόσµιου εµπορίου, της µόδας και της βιοµηχανίας τροφίµων, αποδεικνύοντας ότι µερικές φορές, τα µικρότερα πλάσµατα µπορούν να αφήσουν το πιο ανεξίτηλο σηµάδι.

* Γεωπόνος,
Τεχνολόγος τροφίµων, Γ.Π.Α.