Η ιστορία των λιπασµάτων – ΜΕΡΟΣ B’

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Tης Μαριαλένας Χαραλαµποπούλου *

Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, τα λιπάσµατα φυσικής προέλευσης (κυρίως νιτρικό άλας, γκουανό και κοπριά), κινδύνευαν να εξαντληθούν, λόγω της αυξανόµενης ζήτησης τροφίµων που προκάλεσε η αύξηση του πληθυσµού.

Η ανάγκη για φυσικά λιπάσµατα οδήγησε αγγλικές εταιρείες µέχρι την Αίγυπτο, όπου λεηλατούσαν τους τάφους των Φαραώ, αναζητώντας το άζωτο που περιείχαν τα οστά χιλιάδων σκλάβων που είχαν ταφεί µαζί µε τους αφέντες τους.

Σύµφωνα µε ιστορικά στοιχεία, το 1890, µια αγγλική εταιρεία εισήγαγε περίπου 180.000 µουµιοποιηµένες γάτες (περίπου 19,5 τόνοι) από την Αίγυπτο στο Λίβερπουλ, οι οποίες στην συνέχεια αλέστηκαν και χρησιµοποιήθηκαν ως «εξαιρετικό λίπασµα», καθώς ήταν πλούσιες σε φωσφορικά άλατα.

Η µάχη του Βατερλό

Κατά την περίοδο 1820-1860, η ζήτηση για οστεάλευρα, ειδικά στην Ευρώπη, ήταν µεγάλη καθώς ήταν πλούσια σε φώσφορο και ιδανικά για την λίπανση των καλλιεργειών.

Τα ευρωπαϊκά πεδία µάχης λοιπόν, όπως το Βατερλό, η Λειψία και το Άουστερλιτς, θεωρούνταν «βολικές πηγές» προµήθειας.

Σύµφωνα µε έρευνες ιστορικών και αρχαιολόγων, ένα από τα πιο µακάβρια αλλά ιστορικά τεκµηριωµένα γεγονότα της ευρωπαϊκής ιστορίας, είναι ότι στην µάχη του Βατερλό (1815), τα οστά χιλιάδων στρατιωτών και αλόγων συλλέχθηκαν, αλέστηκαν και χρησιµοποιήθηκαν ως λίπασµα.

Μία ακόµη ανατριχιαστική πρακτική που εφαρµοζόταν σε πολλά εργοστάσια παραγωγής ζάχαρης εκείνη την περίοδο, ήταν να χρησιµοποιούν τα οστά των πεσόντων από τα πεδία µάχης για την παραγωγή «οστεάνθρακα», που χρησίµευε ως φίλτρο για τον «καθαρισµό» και την λεύκανση της ζάχαρης από τεύτλα.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα βιοµηχανικά λιπάσµατα αντικατέστησαν σε µεγάλο βαθµό τα οστεάλευρα, χωρίς ωστόσο να σταµατήσει εντελώς η χρήση τους.

Σήµερα, τα οστεάλευρα (ζώων) χρησιµοποιούνται στην βιολογική γεωργία και την κηπουρική.

«Ψωµί από τον αέρα»

Το 1898, ο Βρετανός χηµικός Ουίλιαµ Κρουκς, προειδοποίησε ότι ο παγκόσµιος πληθυσµός κινδύνευε µε λιµοκτονία, καθώς τα φυσικά λιπάσµατα τελείωναν και η παραγωγή τροφίµων δεν µπορούσε να συµβαδίσει µε την αύξηση του πληθυσµού.

Η λύση ήρθε από τον Γερµανό χηµικό Φριτζ Χάµπερ, ο οποίος το 1909, παρασκεύασε αµµωνία σε εργαστηριακή κλίµακα, δεσµεύοντας το άζωτο από την ατµόσφαιρα.

Το σύνθηµα που ενέπνεε τον Χάµπερ ήταν «ψωµί από τον αέρα», εννοώντας την χρήση του ατµοσφαιρικού αζώτου, για την παραγωγή λιπασµάτων και την αύξηση της παραγωγής τροφίµων.

Η βιοµηχανοποίηση της µεθόδου, έγινε το 1913 από τον χηµικό Καρλ Μπος που εργαζόταν στην γερµανική εταιρεία BASF.

Η µέθοδος Χάµπερ-Μπος θεωρείται η σηµαντικότερη χηµική ανακάλυψη του 20ού αιώνα.

Η βιοµηχανική παραγωγή λιπασµάτων είχε τεράστια επίδραση στην παραγωγή τροφίµων και επέτρεψε µια δηµογραφική «έκρηξη» που αύξησε τον παγκόσµιο πληθυσµό από 1,6 σε 7 δισεκατοµµύρια ανθρώπους µέσα σε λιγότερο από εκατό χρόνια.

Σήµερα, εκτιµάται ότι περίπου το µισό του παγκόσµιου πληθυσµού, τρέφεται χάρη στην χρήση ορυκτών/συνθετικών λιπασµάτων.

Ο Χάµπερ τιµήθηκε µε το βραβείο Νόµπελ Χηµείας το 1918 και ο Μπος το 1931, καθώς το επίτευγµά τους υπήρξε καθοριστικό για την αύξηση της γεωργικής παραγωγής.

Η άλλη όψη του νοµίσµατος

Η µέθοδος Χάµπερ-Μπος έσωσε δισεκατοµµύρια ανθρώπους από την πείνα, ταυτόχρονα όµως είχε και µια «σκοτεινή» πλευρά καθώς επέτρεψε την δηµιουργία όπλων µαζικής καταστροφής, οδηγώντας χιλιάδες ανθρώπους στον θάνατο, κατά τον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο.

Ο Χάµπερ θεωρείται «πατέρας του χηµικού πολέµου» επειδή ανέπτυξε και επέβλεψε την χρήση δηλητηριωδών αερίων (χλώριο, φωσγένιο) στο µέτωπο.

Μετά την λήξη του πολέµου, βρέθηκε σε µια περίεργη θέση αφού από την πλευρά των συµµάχων καταζητούνταν ως εγκληµατίας πολέµου λόγω της χρήσης των πολεµικών αερίων και από την άλλη, τιµήθηκε µε το βραβείο Νόµπελ για την παρασκευή της αµµωνίας και των λιπασµάτων.

Η επιτροπή του βραβείου αναγνώρισε ότι είχε προσφέρει «το µεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα», ωστόσο υπήρξαν διεθνώς αντιδράσεις και πολλοί καλεσµένοι απουσίαζαν από την τελετή.

Ο Χάµπερ πίστευε, ότι «ο επιστήµονας πρέπει να υπηρετεί την ανθρωπότητα σε καιρό ειρήνης και την πατρίδα του σε καιρό πολέµου».

Το 1933, µε την άνοδο του αντισηµιτισµού στην Γερµανία, υποχρεώθηκε, λόγω της εβραϊκής του καταγωγής, να φύγει από την χώρα που τόσο πολύ αγαπούσε.

Επιστήµη και Ηθική

Ο Φριτζ Χάµπερ υπήρξε µια από τις πιο τραγικές και αµφιλεγόµενες προσωπικότητες στην ιστορία, ενσαρκώνοντας το δίληµµα της ηθικής στην έρευνα.

Η επιστήµη είναι ένα εργαλείο γνώσης και συνδέεται άρρηκτα µε το «ορθώς διανοείσθαι», γεγονός που επιβεβαιώνουν χιλιάδες επιστηµονικά επιτεύγµατα που βελτίωσαν το βιοτικό µας επίπεδο.

Ωστόσο, η ηθική διάσταση προκύπτει από το «ορθώς πράττειν» δηλαδή, η ορθή σκέψη πρέπει να συνοδεύεται από την σωστή πράξη ώστε να επιβεβαιώνει την αξία της και να προσφέρει τις ωφέλειές της σε αυτούς που απευθύνεται.

Επιστηµονικές ανακαλύψεις όπως η πυρηνική ενέργεια, η γενετική ή η τεχνητή νοηµοσύνη, έχουν οδηγήσει σε ηθικά διλήµµατα και η επιστηµονική κοινότητα καλείται να υπηρετήσει την ανθρωπότητα, εφαρµόζοντας και το «ορθώς πράττειν».

Και όπως έγραψε ο Πλάτωνας: «Πάσα τε επιστήµη χωριζοµένη δικαιοσύνης και της άλλης αρετής πανουργία, ου σοφία φαίνεται».

Πηγές:

• The Editors of Encyclopaedia Britannica.Fertilizers. [britannica.com]
• “Were bones of 1800s battlefield dead dug up for fertilizer and sugar?”(April 28, 2024) Washinghton Post
• Fertilisers in France in the 19th century(April 1, 2025). [https://www.encyclopedie-environnement.org/]

* Γεωπόνος,
Τεχνολόγος τροφίµων, Γ.Π.Α.