Το Debate των Ανατροπών: Ποιοι θα έχουν τελικά θέση στο τραπέζι;

Tου ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Μπορεί οι επόµενες εθνικές εκλογές να µην βρίσκονται ακόµη στον άµεσο πολιτικό ορίζοντα, ωστόσο µία συζήτηση που µέχρι πρόσφατα θεωρούνταν πρόωρη έχει ήδη αρχίσει να αναπτύσσεται στα πολιτικά παρασκήνια και στους κύκλους των αναλυτών. Πρόκειται για το ζήτηµα του τηλεοπτικού debate των πολιτικών αρχηγών, µιας διαδικασίας που παραδοσιακά αποτελεί κορυφαία στιγµή κάθε προεκλογικής περιόδου και συχνά επηρεάζει την τελική εικόνα που σχηµατίζουν οι πολίτες για τους διεκδικητές της εξουσίας.

Αυτή τη φορά, όµως, τα δεδοµένα δεν θυµίζουν σε τίποτα όσα γνωρίζαµε τις προηγούµενες δεκαετίες. Το πολιτικό σκηνικό στην Ελλάδα βρίσκεται σε φάση έντονης αναδιάταξης. Οι ισορροπίες που κυριάρχησαν µετά τη Μεταπολίτευση έχουν κλονιστεί, τα παραδοσιακά κοµµατικά σύνορα εµφανίζονται πιο ρευστά από ποτέ και η κοινωνία αναζητά νέες εκφράσεις πολιτικής εκπροσώπησης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το ερώτηµα για το ποιοι θα συµµετάσχουν στην επόµενη τηλεµαχία αποκτά ιδιαίτερη σηµασία.

Οι ισχύοντες κανόνες

Μέχρι σήµερα, οι κανόνες ήταν σχετικά ξεκάθαροι. Στα debates συµµετείχαν οι αρχηγοί των κοινοβουλευτικών κοµµάτων, µε τη διαδικασία να οργανώνεται θεσµικά και να στηρίζεται στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Η λογική ήταν απλή: οι πολιτικές δυνάµεις που έχουν εκλεγεί από τον ελληνικό λαό και διαθέτουν παρουσία στη Βουλή δικαιούνται να εκπροσωπούνται σε µια τηλεοπτική αναµέτρηση που απευθύνεται στο σύνολο των πολιτών. Ωστόσο, η πολιτική πραγµατικότητα που διαµορφώνεται ενόψει των επόµενων εκλογών φαίνεται να αµφισβητεί αυτό το µοντέλο. Η συζήτηση γύρω από νέα πολιτικά εγχειρήµατα, αλλά και η αυξηµένη επιρροή προσώπων που δεν διαθέτουν σήµερα κοµµατική ή κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, δηµιουργεί νέα δεδοµένα. Το ενδιαφέρον της κοινής γνώµης δεν περιορίζεται αποκλειστικά στους σηµερινούς κοινοβουλευτικούς αρχηγούς. Αντίθετα, µεγάλο µέρος της πολιτικής συζήτησης περιστρέφεται γύρω από πρόσωπα που θα µπορούσαν να διαδραµατίσουν καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις της επόµενης περιόδου.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα ονόµατα του Αλέξη Τσίπρα, της Μαρίας Καρυστιανού ή ακόµη και του Αντώνη Σαµαρά αναφέρονται όλο και συχνότερα στον δηµόσιο διάλογο. Για διαφορετικούς λόγους ο καθένας, συγκεντρώνουν πολιτικό ενδιαφέρον, δηµοσιότητα και συζητήσεις γύρω από τον ενδεχόµενο ρόλο τους στις επόµενες εκλογικές αναµετρήσεις. Εάν κάποιο από αυτά τα πρόσωπα βρεθεί επικεφαλής νέου πολιτικού φορέα ή αναδειχθεί σε κεντρικό παράγοντα της πολιτικής ζωής, τότε η απουσία του από ένα debate θα µπορούσε να θεωρηθεί από πολλούς ως σοβαρό έλλειµµα δηµοκρατικής εκπροσώπησης.

Σύνθετο ζήτηµα

Η συζήτηση δεν είναι µόνο πολιτική. Είναι πρωτίστως θεσµική. Ποιος αποφασίζει ποιοι δικαιούνται να συµµετέχουν σε µια τηλεοπτική αναµέτρηση; Η κοινοβουλευτική παρουσία είναι το µοναδικό κριτήριο ή θα πρέπει να λαµβάνονται υπόψη και άλλοι παράγοντες, όπως οι δηµοσκοπήσεις, η κοινωνική επιρροή ή η δυναµική που καταγράφεται στην κοινή γνώµη;

Πρόκειται για ένα σύνθετο ζήτηµα, καθώς κάθε επιλογή δηµιουργεί νέα ερωτήµατα. Αν για παράδειγµα υιοθετηθεί ως κριτήριο η δηµοσκοπική επιρροή, τότε ποιο θα είναι το απαιτούµενο ποσοστό συµµετοχής; Ποιος θα πιστοποιεί την αξιοπιστία των µετρήσεων; Και τι θα συµβεί εάν εµφανιστούν περισσότερα από ένα νέα πολιτικά σχήµατα που διεκδικούν παρουσία στο δηµόσιο διάλογο;

Από την άλλη πλευρά, η αυστηρή προσήλωση στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση ενδέχεται να δηµιουργήσει µια διαφορετική στρέβλωση. Θα µπορούσε να αποκλείσει πρόσωπα ή πολιτικούς φορείς που, παρότι δεν βρίσκονται στη Βουλή, επηρεάζουν ουσιαστικά τη δηµόσια συζήτηση και ενδεχοµένως να διεκδικούν µε αξιώσεις την ψήφο των πολιτών.

Τα ερωτήµατα των εκλογών

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος που θα µπορούσαν να διαδραµατίσουν τα ιδιωτικά τηλεοπτικά δίκτυα. Σε αντίθεση µε τα επίσηµα debates που οργανώνονται µέσα από συµφωνίες των κοµµάτων και υπό συγκεκριµένους θεσµικούς κανόνες, ένας ιδιωτικός τηλεοπτικός σταθµός διαθέτει µεγαλύτερη ευελιξία στον καθορισµό της σύνθεσης των συµµετεχόντων. Θεωρητικά, θα µπορούσε να διοργανώσει µια πολιτική συζήτηση µε βάση τη δηµοσκοπική βαρύτητα ή την επικαιρότητα και όχι αποκλειστικά την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Ένα τέτοιο ενδεχόµενο θα άλλαζε σηµαντικά τα δεδοµένα της προεκλογικής περιόδου. Θα µπορούσε να δηµιουργήσει παράλληλα debates, διαφορετικές τηλεοπτικές αναµετρήσεις και, ενδεχοµένως, ανταγωνιστικές εκδοχές του ίδιου πολιτικού γεγονότος. Σε µια εποχή όπου η εικόνα και η επικοινωνία διαδραµατίζουν καθοριστικό ρόλο στην πολιτική, η σηµασία µιας τέτοιας εξέλιξης δεν θα ήταν καθόλου αµελητέα.

Το βέβαιο είναι ότι η επόµενη εκλογική αναµέτρηση ενδέχεται να φέρει στο προσκήνιο ερωτήµατα που µέχρι σήµερα θεωρούνταν λυµένα. Οι κανόνες που διαµόρφωσαν τις τηλεµαχίες των τελευταίων δεκαετιών ίσως βρεθούν αντιµέτωποι µε µια νέα πολιτική πραγµατικότητα, στην οποία οι πολίτες θα ζητούν να ακούσουν όχι µόνο τους παραδοσιακούς πρωταγωνιστές, αλλά και όσους διεκδικούν να ανατρέψουν τις υφιστάµενες ισορροπίες. Γι’ αυτό και η συζήτηση που ανοίγει σήµερα δεν αφορά απλώς ένα τηλεοπτικό πρόγραµµα ή µια επικοινωνιακή διαδικασία. Αφορά τον τρόπο µε τον οποίο η δηµοκρατία προσαρµόζεται στις νέες πολιτικές συνθήκες. Και όσο η πολιτική σκηνή γίνεται πιο πολυδιάστατη και απρόβλεπτη, τόσο πιθανότερο είναι οι επόµενες εκλογές να συνοδευτούν όχι µόνο από µια µάχη για την εξουσία, αλλά και από µια έντονη αντιπαράθεση γύρω από το ποιοι έχουν τελικά το δικαίωµα να βρεθούν απέναντι στις κάµερες και να διεκδικήσουν την εµπιστοσύνη των πολιτών.

* Πολιτικός αναλυτής,
Δηµοσιογράφος