Κινδυνεύει με αποσύνθεση το Ηνωμένο Βασίλειο;

Η κοινή πρωτοβουλία των ηγετών της Σκωτίας, της Ουαλίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, οι οποίοι συναντήθηκαν πρόσφατα στο Κάρντιφ και υπέγραψαν διακήρυξη υπέρ του δικαιώματος αυτοδιάθεσης, επαναφέρει στο επίκεντρο το ζήτημα της μελλοντικής μορφής του Ηνωμένου Βασιλείου. Η κίνηση, που συνδέει διαφορετικές εθνικές και συνταγματικές διεκδικήσεις απέναντι στο Γουέστμινστερ, εξετάζεται στο 82ο podcast της σειράς «Διεθνής Ματιά», το οποίο δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews Radio και το ERTecho.

Η συνάντηση στο Κάρντιφ και η κοινή διακήρυξη αποτελούν, για πρώτη φορά από την εγκαθίδρυση των αποκεντρωμένων θεσμών το 1999, μια κοινή πολιτική πρωτοβουλία των τριών περιοχών του Ηνωμένου Βασιλείου που διαθέτουν αποκεντρωμένες διοικήσεις. Οι ηγεσίες της Σκωτίας, της Ουαλίας και της Βόρειας Ιρλανδίας έχουν διαφορετικές αφετηρίες και επιδιώξεις, ωστόσο αμφισβητούν, με διαφορετικό τρόπο, τη σημερινή σχέση τους με το Λονδίνο. Η λεγόμενη «συμφωνία του Κάρντιφ» δεν συνιστά νομικά δεσμευτική διαδικασία για τη διάλυση του Ηνωμένου Βασιλείου. Δημιουργεί, όμως, ένα κοινό πολιτικό πλαίσιο πίεσης προς το Γουέστμινστερ και συνδέει τρεις διαφορετικές εθνικές διεκδικήσεις γύρω από την έννοια της αυτοδιάθεσης. Η Σκωτία θέτει στο επίκεντρο το αίτημα για ανεξαρτησία. Στη Βόρεια Ιρλανδία, η συζήτηση αφορά την πιθανότητα επανένωσης με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας. Στην Ουαλία ενισχύεται ο διάλογος για μεγαλύτερη αυτονομία, ενώ σε ορισμένους πολιτικούς χώρους συζητείται, για πρώτη φορά, και η προοπτική της ανεξαρτησίας. Το βασικό ερώτημα είναι αν η κοινή αυτή κίνηση θα παραμείνει κυρίως μια συμβολική πολιτική παρέμβαση ή αν μπορεί να οδηγήσει σε νέα συνταγματική δυναμική. Η εξέλιξη συνδέεται με το ευρύτερο ζήτημα της σχέσης ανάμεσα στα τέσσερα έθνη που συγκροτούν το Ηνωμένο Βασίλειο και με το κατά πόσο το υφιστάμενο θεσμικό μοντέλο μπορεί να ανταποκριθεί στις διαφορετικές πολιτικές επιλογές τους.

Το συνταγματικό καθεστώς του Ηνωμένου Βασιλείου

Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι συνταγματική μοναρχία και κοινοβουλευτική δημοκρατία με μη κωδικοποιημένο σύνταγμα. Στο σύστημά του εξακολουθεί να έχει κεντρική θέση η αρχή της κοινοβουλευτικής κυριαρχίας, σύμφωνα με την οποία το Γουέστμινστερ διατηρεί τον τελευταίο λόγο σε ζητήματα που αφορούν τη συνταγματική και νομοθετική λειτουργία του κράτους. Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν αποτελεί ομοσπονδία. Είναι ενιαίο κράτος με ασύμμετρο σύστημα αποκέντρωσης εξουσιών, καθώς τα τέσσερα μέρη του δεν διαθέτουν τις ίδιες αρμοδιότητες ούτε το ίδιο θεσμικό καθεστώς. Η Σκωτία διαθέτει το πιο εκτεταμένο καθεστώς αυτονομίας. Έχει δικό της νομικό σύστημα, κοινοβούλιο και κυβέρνηση. Η Ουαλία διαθέτει διευρυμένες νομοθετικές αρμοδιότητες, χωρίς όμως να έχει ξεχωριστή νομική δικαιοδοσία αντίστοιχη με εκείνη της Σκωτίας. Η Βόρεια Ιρλανδία λειτουργεί στο ιδιαίτερο πλαίσιο που διαμορφώθηκε από τη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής. Το πολιτικό της σύστημα βασίζεται στην υποχρεωτική συνεργασία των Ενωτικών και των Εθνικιστών, γεγονός που διαφοροποιεί σημαντικά τη λειτουργία των θεσμών της από εκείνη της Σκωτίας και της Ουαλίας. Η Αγγλία, από την άλλη πλευρά, δεν διαθέτει δικό της αποκεντρωμένο κοινοβούλιο ή κυβέρνηση. Η απουσία αντίστοιχου θεσμού αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία της ασυμμετρίας του βρετανικού μοντέλου και συνδέεται με το λεγόμενο «αγγλικό ζήτημα».

Υπάρχει θεσμικός δρόμος αποχώρησης;

Η δυνατότητα αποχώρησης ενός από τα τέσσερα μέρη δεν αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο σε ολόκληρο το Ηνωμένο Βασίλειο. Η Βόρεια Ιρλανδία διαθέτει συγκεκριμένη νομική διαδικασία μέσω της Συμφωνίας της Μεγάλης Παρασκευής. Η συμφωνία προβλέπει τη δυνατότητα διεξαγωγής δημοψηφίσματος για την επανένωση της Ιρλανδίας, εφόσον διαμορφωθούν οι απαιτούμενες προϋποθέσεις. Η διαδικασία αυτή αφορά την πιθανότητα αλλαγής του συνταγματικού καθεστώτος της Βόρειας Ιρλανδίας και την ενδεχόμενη ένταξή της σε μια ενωμένη Ιρλανδία. Δεν αποτελεί, ωστόσο, γενικό κανόνα που εφαρμόζεται αυτομάτως και στα υπόλοιπα μέρη του Ηνωμένου Βασιλείου. Η Σκωτία και η Ουαλία δεν διαθέτουν αντίστοιχο μονομερές δικαίωμα για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος σχετικά με την ανεξαρτησία τους. Το δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της Σκωτίας το 2014 πραγματοποιήθηκε ύστερα από συμφωνία με το Λονδίνο. Μετά το δημοψήφισμα, το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι το σκωτσέζικο Κοινοβούλιο δεν μπορεί να οργανώσει μονομερώς νομικά δεσμευτικό δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία. Η απόφαση αυτή καθιστά αναγκαία τη συνεννόηση με την κεντρική κυβέρνηση για οποιαδήποτε διαδικασία που θα είχε νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα. Το ζήτημα του ενδεχόμενου νέου δημοψηφίσματος στη Σκωτία παραμένει, επομένως, συνδεδεμένο τόσο με τον πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων όσο και με το συνταγματικό πλαίσιο που διέπει τις σχέσεις ανάμεσα στο Εδιμβούργο και το Λονδίνο. Η κοινή διακήρυξη στο Κάρντιφ προσθέτει σε αυτή τη συζήτηση μια ευρύτερη διάσταση, καθώς συνδέει το σκωτσέζικο αίτημα με τις διαφορετικές διεκδικήσεις της Ουαλίας και της Βόρειας Ιρλανδίας.

Η ομοσπονδιακή προοπτική

Μια πιθανή απάντηση στις φυγόκεντρες τάσεις θα μπορούσε να είναι η βαθύτερη μεταρρύθμιση του ίδιου του κράτους και η μετατροπή του Ηνωμένου Βασιλείου σε ομοσπονδιακή δομή. Ένα ομοσπονδιακό μοντέλο θα μπορούσε, σε θεωρητικό επίπεδο, να προσφέρει νέα ισορροπία ανάμεσα στο Λονδίνο και τα τέσσερα έθνη που συγκροτούν το Ηνωμένο Βασίλειο. Μια τέτοια αλλαγή θα προϋπέθετε, όμως, σημαντικές θεσμικές μεταβολές. Το πρώτο ζήτημα αφορά την Αγγλία, η οποία συγκεντρώνει τη μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού και δεν διαθέτει σήμερα δικό της αποκεντρωμένο κοινοβούλιο ή κυβέρνηση. Η δημιουργία μιας ομοσπονδιακής δομής θα απαιτούσε, συνεπώς, απάντηση στο ερώτημα με ποιον τρόπο θα εκπροσωπείται η Αγγλία και πώς θα διαμορφώνεται η ισορροπία της με τη Σκωτία, την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία. Το δεύτερο ζήτημα αφορά την αρχή της κοινοβουλευτικής κυριαρχίας. Η ομοσπονδιοποίηση θα απαιτούσε την εγκατάλειψη της παραδοσιακής αντίληψης για την απόλυτη κυριαρχία του Γουέστμινστερ και την υιοθέτηση ενός γραπτού, ομοσπονδιακού Συντάγματος, το οποίο θα καθόριζε με σαφήνεια τις αρμοδιότητες της κεντρικής κυβέρνησης και των επιμέρους κυβερνήσεων. Για τους λόγους αυτούς, η ομοσπονδία στο πλαίσιο του Ηνωμένου Βασιλείου παραμένει περισσότερο αντικείμενο ακαδημαϊκής και πολιτικής συζήτησης παρά άμεση λύση. Η πρόταση θα απαιτούσε αλλαγές στη λειτουργία των θεσμών, στην κατανομή των αρμοδιοτήτων και στη συνταγματική παράδοση που έχει διαμορφώσει το βρετανικό πολιτειακό σύστημα.

Ο ρόλος του Brexit

Καθοριστικός παράγοντας στη συζήτηση για τις σχέσεις των τεσσάρων εθνών είναι και το Brexit. Στο δημοψήφισμα του 2016, η Αγγλία και η Ουαλία ψήφισαν υπέρ της αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ η Σκωτία και η Βόρεια Ιρλανδία ψήφισαν υπέρ της παραμονής. Η διαφορετική αυτή επιλογή ενίσχυσε, ιδιαίτερα στη Σκωτία, την αντίληψη ότι το Λονδίνο μπορεί να επιβάλλει μια στρατηγική επιλογή την οποία δεν συμμερίζονται τα άλλα έθνη του Ηνωμένου Βασιλείου. Η εξέλιξη του Brexit πρόσθεσε έτσι ένα ακόμη επίπεδο στη συζήτηση για την κατανομή της εξουσίας και για το αν οι πολιτικές αποφάσεις της κεντρικής κυβέρνησης αντανακλούν τις επιλογές όλων των επιμέρους περιοχών. Η προσπάθεια της κυβέρνησης Μπέρναμ να οικοδομήσει στενότερη σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και η συζήτηση ακόμη και για μια μελλοντική επανένταξη, μεταβάλλουν ενδεχομένως το πλαίσιο μέσα στο οποίο εξετάζεται το ζήτημα της σκωτσέζικης ανεξαρτησίας. Η ευρωπαϊκή διάσταση συνδέεται με το ερώτημα αν η ανεξάρτητη πορεία της Σκωτίας θα μπορούσε να συνοδευτεί από διαφορετική σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση σε σύγκριση με εκείνη που έχει σήμερα το Ηνωμένο Βασίλειο. Παράλληλα, το Brexit επηρεάζει και τη συζήτηση για τη Βόρεια Ιρλανδία, καθώς η διαφορετική ψήφος της περιοχής στο δημοψήφισμα του 2016 αποτελεί μέρος του ευρύτερου πλαισίου μέσα στο οποίο εξετάζεται η σχέση της με τη Δημοκρατία της Ιρλανδίας και το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής επανένωσης.

Το 82ο podcast της «Διεθνούς Ματιάς»

Τα ζητήματα αυτά εξετάζονται στο 82ο podcast της σειράς «Διεθνής Ματιά», που δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews Radio και το ERTecho. Καλεσμένος είναι ο Άρης Γεωργόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Δημοσίου και Ευρωπαϊκού Δικαίου της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Νότιγχαμ. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται η πιθανότητα ενός νέου δημοψηφίσματος στη Σκωτία, οι προϋποθέσεις για μια ενδεχόμενη επανένωση της Ιρλανδίας και η δυνατότητα ενός ομοσπονδιακού μοντέλου ως διαφορετικής πορείας για το Ηνωμένο Βασίλειο. Εξετάζεται επίσης ο τρόπος με τον οποίο το Brexit και η νέα σχέση του Λονδίνου με την Ευρώπη έχουν μεταβάλει τη συζήτηση για το μέλλον της Βρετανίας. Η σειρά «Διεθνής Ματιά» αναρτάται δύο φορές την εβδομάδα, με πρώτη ανάρτηση στο ERTecho τα Σάββατα και τις Κυριακές στην ενότητα Podcasts του ERTNews Radio. Στόχος της είναι να εξετάζει από την Ελλάδα τον κόσμο, αλλά και να επιστρέφει στη χώρα και στα δικά της ζητήματα μέσα από μια ευρύτερη διεθνή οπτική. Σε κάθε επεισόδιο παρουσιάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας ή μια μεγάλη τάση από τον χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και της τεχνολογίας ή του πολιτισμού. Η θεματολογία αφορά εξελίξεις που επηρεάζουν τη ζωή και την κατάσταση στη χώρα, ενώ η ανάλυση πραγματοποιείται με τη συμμετοχή καλεσμένων που διαθέτουν ειδίκευση σε κάθε επιμέρους τομέα. Η συζήτηση για το μέλλον του Ηνωμένου Βασιλείου εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο, καθώς αφορά ταυτόχρονα τη συνταγματική λειτουργία ενός κράτους, τις σχέσεις ανάμεσα στις επιμέρους εθνικές του κοινότητες και την επίδραση των ευρωπαϊκών εξελίξεων στις εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες.