Του

Σταύρου Ξηντάρα

Υπάρχουν ιστορίες που δεν αφηγούνται απλώς μια ζωή· αφηγούνται μια ολόκληρη εποχή. Μιλούν για τις κοινωνίες που έμαθαν τις γυναίκες να σωπαίνουν, να αντέχουν, να υπηρετούν, να θυσιάζονται και, κάπου στην πορεία, να ξεχνούν ποια πραγματικά είναι. Μια τέτοια ιστορία είναι η «Ηλέκτρα» της Ελένης Καπλάνη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αγγελάκη και έρχεται να φωτίσει με ένταση, ευαισθησία και βαθιά συναισθηματική αλήθεια τη διαδρομή μιας γυναίκας που φτάνει στα όριά της.

Με φόντο το φθινόπωρο του 1973, σε μια κλειστή νησιωτική κοινωνία όπου οι ζωές μοιάζουν προκαθορισμένες, η Ηλέκτρα είναι μια γυναίκα που στα μάτια των άλλων τα έχει όλα: είναι σύζυγος του δημάρχου, μητέρα δύο κοριτσιών, μια γυναίκα «τυχερή», «τακτοποιημένη», «ευυπόληπτη». Πίσω όμως από αυτή την εικόνα, κρύβεται μια ύπαρξη ασφυκτικά εγκλωβισμένη σε ρόλους, καθήκοντα και σιωπές. Μια γυναίκα που έμαθε να υπάρχει για όλους τους άλλους — εκτός από τον εαυτό της.

Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο ότι δεν αφηγείται απλώς έναν έρωτα, αλλά μια εσωτερική αφύπνιση. Η Ηλέκτρα δεν καλείται μόνο να επιλέξει ανάμεσα στην ασφάλεια και στο πάθος. Καλείται να απαντήσει στο πιο δύσκολο ερώτημα:

–Μπορεί μια γυναίκα να διεκδικήσει τη ζωή της όταν έχει ήδη μάθει να τη χαρίζει;

Η Ελένη Καπλάνη, συγγραφέας του μπεστ σέλερ «Μαύρο Ρόδο», επιστρέφει με ένα μυθιστόρημα που μιλά για τον έρωτα, την καταπίεση, τη γυναικεία συνείδηση, την κοινωνική επιτήρηση και την οδυνηρή στιγμή όπου η θυσία παύει να είναι αρετή και γίνεται άρνηση του ίδιου του εαυτού.

Ακολουθεί η συνέντευξή της, στην οποία μιλά ανοιχτά για την Ηλέκτρα, τις γυναίκες του τότε και του σήμερα, την ασφάλεια, το πάθος, τον έρωτα, αλλά και την αληθινή ιστορία πίσω από το βιβλίο.

-Η Ηλέκτρα ζει σε μια κοινωνία που μοιάζει να έχει ήδη αποφασίσει για τη ζωή της πριν ακόμη εκείνη μιλήσει. Πιστεύετε ότι σήμερα οι άνθρωποι —και ιδιαίτερα οι γυναίκες— εξακολουθούν να παλεύουν με “προκαθορισμένες” ζωές ή απλώς οι περιορισμοί έχουν γίνει πιο αόρατοι;

Αν και δεν μπορούμε να συγκρίνουμε επουδενί τις δυο εποχές, μια και τότε ακόμα και τα πιο απλά προνόμια που έχουμε σήμερα ήταν απαγορευμένα και καταδικαστέα, όπως να βγεις παρέα με ένα αγόρι, πολλά «πρέπει» ακόμα μας κατατρώνε. Αυτό όμως που δεν έχει αλλάξει, αν και δεν μας υποχρεώνει πια κανείς, είναι το πώς επιλέγουμε συντρόφους. Γιατί, όπως πολύ σωστά επισημάνατε, υπάρχει το αόρατο «πρέπει», που έχει φωλιάσει στο μυαλό μας από όσα ακούμε από μικρή ηλικία.

-Τοποθετείτε την ιστορία στο φθινόπωρο του 1973, μια περίοδο έντονα φορτισμένη για την Ελλάδα. Πόσο επηρέασε το κοινωνικό και πολιτικό κλίμα της εποχής τη διαμόρφωση της ηρωίδας σας και τις επιλογές της;

Σε πολύ μεγάλο βαθμό. Ο φόβος εκείνη την εποχή ήταν διάχυτος, σε όλες τις αποφάσεις των ανθρώπων. Και εκτός από την αυστηρότητα της κοινωνίας που έτσι κι αλλιώς υπήρχε, ήταν και η δύναμη που έδινε στον άντρα της η ιδιότητα του χουντικού.

-Σε μια από τις πιο ποιητικές σκηνές του βιβλίου, η Ηλέκτρα καλπάζει τη νύχτα πάνω στο άλογό της, την “Ελπίδα”, νιώθοντας για λίγο ελεύθερη. Ήταν για εσάς αυτή η εικόνα ένας συμβολισμός της εσωτερικής της επανάστασης;

Πολύ σωστά το επισημάνατε. Για λίγες ώρες, αυτή η απαγορευμένη βόλτα την έκανε να νιώσει ότι σπάει τα δεσμά της. Σκεφτείτε πόσες φορές, μια γυναίκα μπαϊλντισμένη, ακόμα και σήμερα, μπαίνει στο αυτοκίνητό της, ανοίγει το παράθυρο, βάζει τέρμα το ραδιόφωνο και τρέχει στη λεωφόρο;

-Η ηρωίδα γράφει στο ημερολόγιό της ότι “η Ηλέκτρα γυναίκα ήταν ανύπαρκτη”. Πόσο συχνά πιστεύετε ότι στις κοινωνίες –ιδιαίτερα παλαιότερα– μια γυναίκα καλούνταν να είναι τα πάντα για τους άλλους, εκτός από τον εαυτό της;

Παλαιότερα, εντελώς. Εκτός από μικρές, και δακτυλοδεικτούμενες εξαιρέσεις, οι γυναίκες εκπληρούσαν όλους τους ρόλους και ελάχιστα έως καθόλου τον δικό τους. Τα «θέλω» τους ήταν απαιτήσεις που δεν ταίριαζαν σε μια αξιοπρεπή γυναίκα, γιατί ήταν αντίθετα με τους άλλους ρόλους. Μην ξεχνάτε ότι ο άντρας καθόταν στον γάιδαρο και η γυναίκα τον έσερνε.

-Η ιστορία της Ηλέκτρας κινείται ανάμεσα σε δύο ισχυρές δυνάμεις: την ασφάλεια και το πάθος. Στη δική σας ματιά ως συγγραφέα, ποια από τις δύο τελικά πληρώνεται πιο ακριβά;

Για μένα η επιλογή της ασφάλειας πληρώνεται πιο ακριβά, γιατί μιλάμε για όλη σου τη ζωή. Και όταν δεν επιλέξεις τον δρόμο της καρδιάς σου, και ειδικά αν βολοδέρνεις ανάμεσα, τότε τα λάθη θα γίνουν μεγαλύτερα και το κόστος μπορεί να γίνει αβάσταχτο.

-Στο βιβλίο η Ηλέκτρα νιώθει ότι “ξαναγεννιέται” μέσα από τον έρωτα. Πιστεύετε ότι ο έρωτας μπορεί πραγματικά να λειτουργήσει ως μια μορφή αφύπνισης ή αναγέννησης για έναν άνθρωπο;

Πιστεύω πως ναι! Ειδικά αν ο άνθρωπος που θα διαλέξεις είναι καλύτερος από σένα.

-Η κοινωνία του νησιού λειτουργεί σχεδόν σαν ένας αόρατος μηχανισμός ελέγχου, όπου ακόμη και μια νυχτερινή βόλτα μπορεί να γίνει αντικείμενο κουτσομπολιού. Σας ενδιέφερε να δείξετε πώς η κοινωνική ματιά μπορεί να φυλακίσει έναν άνθρωπο περισσότερο κι από τους ίδιους του τους φόβους;

Όταν ζεις σε μια κλειστή κοινωνία, ακόμα και της δουλειάς σου, είναι βέβαιο ότι επηρεάζεσαι. Και μια στραβή ματιά να σου ρίξει μια ή ένας συνάδελφος, αμέσως σκέφτεσαι: «Τι ξέρει;». Και ναι, πιστεύω ότι όσο και να λέμε ότι «δεν με νοιάζει τι λέει ο κόσμος», δεν το τηρούμε. Έχουμε ακόμα πολλά κατάλοιπα, που περνούν από γενιά σε γενιά. Βέβαια, δεν μπορώ να μην επισημάνω ότι κάποιες αρχές και αξίες έχουν καταβαραθρωθεί, που δεν θα έπρεπε.

-Η Ηλέκτρα αποφασίζει κάποια στιγμή ότι “ως εδώ η θυσία”. Πιστεύετε ότι υπάρχει ένα σημείο στη ζωή όπου η αυτοθυσία παύει να είναι αρετή και γίνεται άρνηση του ίδιου μας του εαυτού;

Και όχι μόνο. Αρνούμενοι τον εαυτό μας, γινόμαστε δυστυχισμένοι και σιγά σιγά γινόμαστε κακοί και επικριτικοί, ακόμα και στους δικούς μας ανθρώπους.

-Είκοσι πέντε χρόνια μετά εμφανίζεται μια δεύτερη Ηλέκτρα μπροστά σε ένα παρόμοιο σταυροδρόμι. Σας ενδιέφερε περισσότερο να δείξετε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται ή ότι κάθε γενιά έχει την ευκαιρία να τη γράψει αλλιώς;

Και τα δυο. Αλλά και το ότι παρόλο που σήμερα είσαι ελεύθερη να διαλέξεις όποιον θέλεις, πάλι είσαι ανάμεσα στο δίλημμα: ασφάλεια ή πάθος.

-Το βιβλίο βασίζεται σε μια αληθινή ιστορία που ενέπνευσε και την τηλεοπτική σειρά. Τι ήταν αυτό που σας συγκίνησε περισσότερο όταν πρωτογνωρίσατε αυτή την ιστορία και σας έκανε να νιώσετε ότι πρέπει να την αφηγηθείτε;

Αυτή την ιστορία την έζησα από κοντά και με είχε σοκάρει το γεγονός ότι παντρεύτηκε την κόρη της. Όταν ασχολήθηκα με τη συγγραφή, θεώρησα ότι είναι μια ιστορία που μπορεί να περάσει πολλά μηνύματα. Φυσικά έβαλα πολλά στοιχεία μυθοπλασίας. Αυτό που θυμάμαι είναι τι σκέφτηκα τότε:
Η ζωή σε τιμωρεί όταν δεν τολμάς.

Αποσπάσματα από το βιβλίο

Η «Ηλέκτρα» δεν ξεχωρίζει μόνο για το θέμα της, αλλά και για τις σκηνές εκείνες όπου η ηρωίδα παύει να είναι απλώς ένας χαρακτήρας και μετατρέπεται σε σύμβολο μιας γυναίκας που παλεύει να ανακτήσει το χαμένο της πρόσωπο.

Σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές, η Ηλέκτρα βγαίνει κρυφά μέσα στη νύχτα και καβαλά το άλογό της, την «Ελπίδα», νιώθοντας για πρώτη φορά έπειτα από καιρό πως η ζωή τής ανήκει:

«Άλλη μια μέρα πέρασε. Άλλη μια νύχτα ήρθε. Άλλο ένα βράδυ η Ηλέκτρα την έβγαζε στο μπαλκόνι. Ένιωσε την επιθυμία να πάει στον στάβλο να πάρει το άλογό της. Την Ελπίδα. Έτσι την είχε ονομάσει σε μια στιγμή παρόρμησης. Όταν της την έφερε ο Σωτήρης, ένιωσε τόσο ευτυχισμένη! Εκείνη την ώρα ένιωσε ότι υπάρχει ελπίδα. Αυτή ήταν η μόνη που της έπαιρνε τη στενοχώρια. Όταν ανέβαινε πάνω της, ένιωθε ελεύθερη».

Και λίγο πιο κάτω, το ίδιο αυτό ξέσπασμα ελευθερίας αποκτά σχεδόν ερωτική και υπαρξιακή ένταση:

«Σε λίγη ώρα κάλπαζε κατά το βουνό. Ο φθινοπωρινός αέρας της ανακάτευε τα μαλλιά σαν χέρι αντρικό και αυτή ένιωθε μια ηδονή να απλώνεται σε όλο της το κορμί».

Η σκηνή αυτή δεν είναι μόνο λογοτεχνικά έντονη· είναι και βαθιά συμβολική. Η Ηλέκτρα, έστω για λίγο, αποδρά από τη ζωή που της έχουν επιβάλει και συναντά την πιο αληθινή εκδοχή του εαυτού της.

Εξίσου αποκαλυπτική είναι η στιγμή της εσωτερικής της μεταμόρφωσης, όταν επιστρέφει αποφασισμένη να πάψει να ζει μόνο για τους άλλους:

«Καβάλησε το άλογό της και, χωρίς τύψεις, πήρε τον δρόμο του γυρισμού, αποφασισμένη να ζήσει αυτό που δικαιούταν. Ο καθένας θα έπαιρνε τη θέση που του ανήκε».

Όμως ίσως το πιο συγκλονιστικό απόσπασμα του βιβλίου να είναι η εξομολόγηση της ίδιας της Ηλέκτρας στο ημερολόγιό της — μια καταγραφή βαθιάς προσωπικής αφύπνισης, σχεδόν μιας εσωτερικής ανάστασης:

«Σήμερα για πρώτη φορά ένιωσα γυναίκα. Έμαθα τι είναι να κάνεις έρωτα. Να νιώθεις τη λαχτάρα ενός ανθρώπου. Να χώνεσαι σε μια αγκαλιά και να μη θέλεις να βγεις από αυτήν».

Και αμέσως μετά έρχεται η πιο ουσιαστική φράση του βιβλίου, ίσως και η πιο σπαρακτική:

«Μόνο η Ηλέκτρα γυναίκα ήταν ανύπαρκτη. Η Ηλέκτρα γυναίκα έκλαιγε κάθε βράδυ βουβά και αναρωτιόταν πού ήταν. Γεια σου, Ηλέκτρα! Καλώς όρισες!»

Εδώ βρίσκεται και ο πυρήνας του βιβλίου. Όχι μόνο στον έρωτα, ούτε μόνο στην απιστία, ούτε καν μόνο στην κοινωνική σύγκρουση. Αλλά στην επιστροφή μιας γυναίκας στον ίδιο της τον εαυτό.

Ένα μυθιστόρημα για όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ

Η «Ηλέκτρα» της Ελένης Καπλάνη είναι ένα βιβλίο που συνομιλεί με πολλές γενιές γυναικών. Με εκείνες που έμαθαν να υπομένουν, με εκείνες που φοβήθηκαν να επιλέξουν, αλλά και με εκείνες που σήμερα, ενώ θεωρητικά είναι πιο ελεύθερες, συνεχίζουν να παλεύουν με τα ίδια αόρατα διλήμματα.

Γιατί τελικά το μεγάλο ερώτημα του βιβλίου δεν είναι μόνο αν μια γυναίκα θα ακολουθήσει τον έρωτα ή την ασφάλεια.
Είναι αν θα βρει το θάρρος να μη ζήσει μια ζωή ξένη.

Και όπως λέει και η ίδια η συγγραφέας, μέσα από μια φράση που συμπυκνώνει ολόκληρο το νόημα της ιστορίας:

«Η ζωή σε τιμωρεί όταν δεν τολμάς».

Στοιχεία έκδοσης

Ελένη Καπλάνη
Ηλέκτρα
Εκδόσεις Αγγελάκη
Αθήνα 2026
Σελ.: 398
ISBN: 978-960-616-528-3

Τιμή εκδότη: 18 €
Τιμή aggelakis.gr: 16,20 €