Η Κρίση

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 31ης Ιανουαρίου 1996, η Ελλάδα βρέθηκε στα πρόθυρα πολεμικής αναμετρήσεως με την Τουρκία. Η κρίση κορυφώθηκε την 01:40, μετά την αποβίβαση Τούρκων καταδρομέων στην Μικρονησίδα της Δυτικής Ίμιας ή Λιμνιάς εκτάσεως 26 στρεμμάτων, 10 χιλιόμετρα ανατολικά της Καλύμνου, επί της οποίας δεν υπήρχαν Ελληνικές δυνάμεις. Ο Πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης (1936-2025), ενημερώθηκε την 03:30 για την Τουρκική ενέργεια, ενώ προέδρευε του Κυβερνητικού Συμβουλίου Εξωτερικών και Αμύνης (ΚΥΣΕΑ), στο γραφείο του στη Βουλή. O Θεόδωρος Πάγκαλος (1938-2023) ήταν Υπουργός Εξωτερικών, ο Γεράσιμος Αρσένης (1931-2016) Υπουργός Εθνικής Αμύνης και ο Ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης (1935) Αρχηγός ΓΕΕΘΑ (Γενικό Επιτελείο Εθνικής Αμύνης). Στην Τουρκία η Τανσού Τσιλέρ [Tansu Ciller (1946)] ήταν Πρωθυπουργός, ο Ντενίζ Μπαϊκάλ [Deniz Baykal (1938-2023)] Υπουργός Εξωτερικών, ο Βέφα Τανίρ [Vefa Tanir (1927-2023)] Υπουργός Εθνικής Αμύνης και ο Στρατηγός Ισμαήλ Καρανταγί [İsmail Karadayı (1932-2020)] Αρχηγός ΓΕΕΘΑ.

Τα προηγηθέντα της κρίσεως γεγονότα

Ο Νόμος για το Δίκαιο της Θαλάσσης

Το Τουρκικό «Casus Belli»

Την 8η Ιουνίου 1995, μία εβδομάδα μετά το ελληνικό ψήφισμα, «Η Τουρκική Εθνοσυνέλευση εκχώρησε στην τουρκική κυβέρνηση όλες τις αρμοδιότητες, περιλαμβανομένων και αυτών που θα κριθούν αναγκαίες από στρατιωτική άποψη για την υπεράσπιση των ζωτικών συμφερόντων της στο Αιγαίο, σε περίπτωση που η ελληνική κυβέρνηση αποφασίσει οποιαδήποτε επέκταση των χωρικών της υδάτων πέρα των 6 ναυτικών μιλίων». Η απόφαση περιγράφεται στις ελληνοτουρκικές διαφορές ως «Casus Belli (Αιτία Πολέμου)». Βλέπε σχετικό άρθρο, Το Τουρκικό Casus Belli, (Αιτία Πολέμου).

Ο Εποικισμός των Βραχονησίδων

Το Ναυτικό Ατύχημα

Η Ελληνική Απάντηση

Την 9η Ιανουαρίου 1996, η Ελλάδα απάντησε, «ότι δεν επιθυμεί να διαπραγματευτεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο ζητήματα που άπτονται της εθνικής της κυριαρχίας» και ότι «αναγνωρίζει τίτλους ιδιοκτησίας μόνο σύμφωνα με όσα προβλέπουν οι διεθνείς συμφωνίες και όχι με βάση μη νομικά κριτήρια». Η κυβέρνηση επισήμανε ότι οι τουρκικοί ισχυρισμοί θα επηρεάσουν δραματικά τις σχέσεις των δύο χωρών. Την 19η Ιανουαρίου, τον νοσηλευόμενο στο Ωνάσειο Πρωθυπουργό της Ελλάδος Ανδρέα Παπανδρέου (1919-1996) διαδέχθηκε ο Κώστας Σημίτης, μετά από σκληρές εσωκομματικές διαμάχες, ο οποίος την 22α Ιαν 1996 όρκισε την κυβέρνησή του.

Ο Πόλεμος των Σημαιών

Την 24η Ιαν 1996, στο δελτίο ειδήσεων του τηλεοπτικού σταθμού ΑΝΤΕΝΝΑ, μεταδόθηκε η προσάραξη του Φιγκέν Ακάτ και η ανταλλαγή των ρηματικών διακοινώσεων. Η αποκάλυψη πυροδότησε σκληρή αντιπαράθεση μεταξύ της κυβερνήσεως και της αντιπολιτεύσεως.

Την 25η Ιαν, ο Δήμαρχος Καλύμνου Δημήτριος Διακομιχάλης μαζί με τον Διοικητή του Αστυνομικού Τμήματος Υπαστυνόμο Β΄ Γεώργιο Ριόλα και δύο κατοίκους του νησιού τοποθέτησαν την ελληνική σημαία στην Ανατολική Ίμια. Τα τουρκικά τηλεοπτικά κανάλια μετέδωσαν εικόνες με την ελληνική σημαία υψωμένη στα Ίμια, εξεγείροντας την κοινή γνώμη της Τουρκίας.

Την 28η Ιαν, ναύτες του περιπολικού «Αντωνίου» επανατοποθέτησαν την ελληνική σημαία στα Ίμια, ενώ την 21:00 από την κανονιοφόρο (Κ/Φ) Πυρπολητής αποβιβάσθηκαν στην βραχονησίδα 7 βατραχάνθρωποι του Πολεμικού Ναυτικού. 24 πολεμικά πλοία και από τις δύο χώρες κατέπλευσαν στην ευρύτερη θαλάσσια περιοχή των Ιμίων. Στην Κω δύο ελικόπτερα με 12 καταδρομείς τέθηκαν σε ετοιμότητα μίας ώρας για αποβίβαση σε μικρονησίδα.

Επέμβαση των ΗΠΑ

Την 29η Ιαν, οι Αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών σήμαναν συναγερμό. Ο νέος πρωθυπουργός από του βήματος της βουλής δήλωσε: «Έχουμε τα μέσα και θα τα χρησιμοποιήσουμε χωρίς δισταγμό. Δεν δεχόμαστε καμία αμφισβήτηση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων». Ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ έθεσε τις ένοπλες δυνάμεις σε κατάσταση συναγερμού. Την ίδια ημέρα με την αποστολή εγγράφου του βοηθού Υπουργού Εξωτερικών Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, οι ΗΠΑ ζήτησαν αυτοσυγκράτηση, φοβούμενοι ότι η κρίση μπορεί να οδηγήσει σε πολεμική σύρραξη τις δύο χώρες.

Την 30η Ιαν, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον (1946) επικοινώνησε με τους πρωθυπουργούς της Ελλάδος και της Τουρκίας και ζήτησε να αποσύρουν τις δυνάμεις τους από τις βραχονησίδες. Η Τσιλέρ έθεσε ως όρο την απομάκρυνση από τα Ίμια ανδρών, σημαίας και πλοίων, πιστεύοντας ότι η Ελλάδα προσπαθούσε να επιτύχει την επέκταση των χωρικών υδάτων της από 6 σε 12 ναυτικά μίλια. Η Πρωθυπουργός της Τουρκίας απευθυνόμενη προς τους δημοσιογράφους έκαμε σαφείς τις προθέσεις της, «Oύτε ένα βότσαλο δεν θα δοθεί στους Έλληνες. Η Ελληνική σημαία θα κατεβεί και τα Ελληνικά στρατεύματα θα αποχωρήσουν». Ο Α/ΓΕΕΘΑ εξέδωσε διαταγή απόπλου όλου του στόλου από το ναύσταθμό και ανάπτυξή του σύμφωνα με τα σχέδια. Ο Αρχηγός ΓΕΝ Αντιναύαρχος Ιωάννης Στάγκας (1937) απέστειλε σήμα με πολεμική χροιά, «Είμαι απόλυτα βέβαιος ότι αν χρειαστεί όλοι σας θα φανείτε αντάξιοι της ενδόξου ιστορίας του Πολεμικού Ναυτικού. Καλή τύχη και ο Θεός Μαζί σας». Στη Κω, η ετοιμότητα για απογείωση των δύο ελικοπτέρων με την ομάδα των 12 καταδρομέων μετέπεσε στα 15 λεπτά.

Δεύτερη Τουρκική Διακοίνωση

Την ίδια ημέρα το τουρκικό υπουργείο εξωτερικών απέστειλε δεύτερη ρηματική διακοίνωση σε απάντηση της Ελληνικής της 9ης Ιαν στην οποία ανέφερε: «Η Τουρκία απαιτεί να παύσει η απαράδεκτη ανάπτυξη ελληνικών στρατευμάτων στους βράχους Καρντάκ και να αφαιρεθούν αμελλητί (αμέσως, δίχως αργοπορία) όλα τα σημάδια κυριαρχίας» Η χώρα μας συμφώνησε με την αποχώρηση των ανδρών, αλλά όχι την υποστολή της σημαίας. Ο Έλληνας Πρωθυπουργός διαμήνυσε προς τον Πρόεδρο των ΗΠΑ: «Η σπουδαιότητα της συμβολικής σημασίας της σημαίας δεν είναι διαπραγματεύσιμη». Ο Α/ΓΕΕΘΑ θεώρησε ότι ο πρωθυπουργός είχε την πρόθεση να μην υποχωρήσει. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, ο Υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδος Θεόδωρος Πάγκαλος στα πλαίσια συζητήσεως στην βουλή των προγραμματικών δηλώσεων δήλωσε «Η Ελλάδα δεν προτίθεται την δεδομένη στιγμή να ασκήσει το δικαίωμα επεκτάσεως των χωρικών της υδάτων σε 12 νμ».

Την 31η Ιαν (Τετάρτη), η κρίση κορυφώθηκε. Στις 00:30, μετά τα μεσάνυχτα διατάχθηκε μερική στρατιωτική επιστράτευση στις δυνάμεις του Έβρου και των νήσων του Αιγαίου. Την 03:40 ο Σημίτης ενώ προέδρευε του ΚΥΣΕΑ, ενημερώθηκε ότι η τουρκική τηλεόραση ανακοίνωσε την αποβίβαση Τούρκων καταδρομέων στην Δυτική Ίμια, η οποία δεν φυλάσσονταν. Ο Μπαϊκάλ σε δηλώσεις του επισήμανε ότι οι Τούρκοι στρατιώτες θα αποχωρήσουν από την Δυτική Ίμια, αφού πρώτα το πράξουν οι Έλληνες από την Ανατολική, κάνοντας σαφείς τις προθέσεις της χώρας του. Ο εκνευρισμός του Έλληνος Πρωθυπουργού από την αποτυχία παρεμποδίσεως της Τουρκικής ενέργειας υπήρξε έντονη και ζήτησε να επιβεβαιωθεί το γεγονός. Την 04:00 απονειώθηκε από την φρεγάτα Ναβαρίνο, ελικόπτερο, υπό βροχή και χαμηλή ορατότητα. Την 04:50 επαληθεύθηκε η παρουσία Τούρκων στην Δυτική Ίμια.

Το Δίλημμα

Ο Έλληνας Πρωθυπουργός βρέθηκε προ του διλήμματος χρησιμοποιήσεως στρατιωτικής βίας για την ανακατάληψη της βραχονησίδος, ενέργεια που πιθανόν να οδηγούσε σε θερμό επεισόδιο, περιορισμένης κλίμακος στρατιωτική αντιπαράθεση, ή ακόμα και σε γενικευμένη πολεμική σύρραξη, ή να αποδεχθεί την πρόταση των ΗΠΑ για αμοιβαία αποχώρηση από τις βραχονησίδες, στρατιωτών, σημαιών και πλοίων (no troops, no flags, no ships). Μη επιθυμώντας την κλιμάκωση της κρίσεως, απέκλεισε τον βομβαρδισμό της Δυτικής Ίμιας και ρώτησε εάν είναι δυνατή η ανακατάληψη των Δυτικών Ιμίων εντός 45 λεπτών αναιμάκτως. Ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ απάντησε ότι είναι αδύνατο να εκτελεστεί η αποστολή στο τιθέμενο χρονικό όριο [σελ 472, από το βιβλίο του Χρήστου Λυμπέρη (Οψόμεθα την Αλήθεια καθώς εστί 1994-1996)]. Την 31η Ιανουαρίου οι ΗΠΑ αντιλήφθηκαν ότι πρόκειται για δύο μικρονησίδες. Επιβεβαίωσαν δορυφορικά την ύπαρξη στρατιωτών στη Δυτική Ίμια και πίεζαν για τη επίτευξη συμφωνίας αποχωρήσεως πριν από το πρώτο φως (Ανατολή ηλίου 07:30), φοβούμενοι την έναρξη ανταλλαγής πυρών και περαιτέρω κλιμάκωση της κρίσεως ο Πρωθυπουργός αποδέχθηκε τελικά το σχέδιο των ΗΠΑ.

Η Πτώση του Ελικοπτέρου

Την 05:01 το ελικόπτερο κατέπεσε στη θάλασσα με αποτέλεσμα τον θανάσιμο τραυματισμό, του κυβερνήτου Υποπλοιάρχου Χριστοδούλου Καραθανάση, του συγκυβερνήτου Υποπλοιάρχου Παναγιώτη Βλαχάκου και του χειριστού ραντάρ Αρχικελευστού Έκτορος Γιαλοψού.

Η Λήξις της Κρίσεως

Την 07:12 της 31η Ιανουαρίου 1996, αποχώρησε από την βραχονησίδα της Ανατολικής Ίμιας η ομάδα των βατραχανθρώπων του Πολεμικού Ναυτικού, παίρνοντας μαζί και την σημαία. Ταυτοχρόνως εγκατέλειψαν την βραχονησίδα της Δυτικής Ίμιας οι 10 Τούρκοι καταδρομείς. Στις 10:00 τα ελληνικά και τουρκικά πολεμικά πλοία αποχώρησαν από την θαλάσσια περιοχή. Η εξέλιξη υπήρξε ανακουφιστική για την αποφυγή της συρράξεως, όπως φαίνεται και από τα φύλλα των εφημερίδων.

Τα Επακόλουθα

Στην συνεδρίαση της βουλής το απόγευμα της 31ης Ιαν 1996, το ευχαριστώ του Έλληνος πρωθυπουργού προς την αμερικανική κυβέρνηση, για την βοήθεια στην αποκλιμάκωση της κρίσεως, πυροδότησε σφοδρές αντιδράσεις τόσο από την αντιπολίτευση, όσο και από το εσωτερικό του ΠΑΣΟΚ. Ο πρωθυπουργός υπεραμύνθηκε της αποφάσεως του λέγοντας: «Σκεφτήκαμε το τι πρέπει να κάνουμε, όχι με κριτήριο την θυσία. Γιατί η θυσία ήταν αποφασισμένη και δεδομένη. Σκεφθήκαμε με το κριτήριο το τι συμφέρει αυτή τη χώρα. Σύρραξη λοιπόν, γενικευμένη σύρραξη. Έχει κανείς την εντύπωση ότι θα μπορούσαμε σε 3,4,5,6,7 μέρες πολέμου να καταγάγουμε μια ολοκληρωτική νίκη απέναντι στη Τουρκία, η οποία θα τέλειωνε μια για πάντα το θέμα;… ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα; Ο ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ, οι σύμμαχοι, να αρχίσουν να πιέζουν και να επεμβαίνουν…Και επειδή θα είχε ξεκινήσει ο πόλεμος θα είμασταν εμείς μέσα στο λούκι, το οποίο θα κατέληγε στο να καθίσουμε στο τραπέζι. Και αυτό, δεν το θέλαμε με κανένα τρόπο και ποτέ γιατί δεν διαπραγματευόμαστε» (Από τα πρακτικά της βουλής της 31/1/1996). Η αντιπαράθεση κλιμακώθηκε στην αναζήτηση των αιτιών της πτώσεως του ελικοπτέρου. Οι σοροί των ανδρών του πληρώματος και το Ε/Π ανασύρθηκαν την 6η Φεβρουαρίου 1996. Η πτώση του σύμφωνα με το πόρισμα του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού αποδόθηκε: «Στην απώλεια προσανατολισμού από τον χειριστή, λόγω των καιρικών συνθηκών. Το ελικόπτερο δεν καταρρίφθηκε από πυρά και ότι δεν διαπιστώθηκε μηχανική βλάβη ως κύρια αιτία της πτώσεως».

Η Συμφωνία της Μαδρίτης

Στις 8 Ιουλίου 1997 στην Μαδρίτη, 16 μήνες μετά την κρίση, ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας, Κώστας Σημίτης, και ο Πρόεδρος της Τουρκίας Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ (1924-2015) υπέγραψαν την ομώνυμη συμφωνία με σκοπό «Τη μείωση της εντάσεως στο Αιγαίο και την απομάκρυνση του κινδύνου συρράξεως μεταξύ των δύο χωρών». Οι δύο χώρες συμφώνησαν για: «Σεβασμό στα νόμιμα, ζωτικά συμφέροντα και ενδιαφέροντα της κάθε χώρας στο Αιγαίο, τα οποία έχουν μεγάλη σημασία για την ασφάλεια και την εθνική κυριαρχία τους».

Διαπιστώσεις Συμπεράσματα

• Η κρίση των Ιμίων υπήρξε η μεγαλύτερη κρίση μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας, μετά την εισβολή στην Κύπρο το 1974, κατά την οποία οι δύο χώρες έφθασαν στα πρόθυρα πολεμικής συρράξεως.
• Η κρίση των Ιμίων αποτέλεσε σημείο αναφοράς των Ελληνοτουρκικών σχέσεων, διότι υπό την απειλή χρήσεως βίας, αναγκασθήκαμε να αποσύρουμε από ελληνικό έδαφος την σημαία και το στρατιωτικό προσωπικό μας, η παρουσία των οποίων επιβεβαιώνει την εθνική κυριαρχία. Η κρίση των Ιμίων συνιστά «ήττα» της Ελλάδος. Η Τουρκία από τότε αμφισβητεί αμφισβητεί την ελληνική κυριότητα σε 18 νησιά με τις παρακείμενες σ’ αυτά βραχονησίδες.
• Η ελληνικότητα των Ιμίων επιβεβαιώθηκε και από την ιταλική κυβέρνηση, η οποία τα μεταβίβασε στην πατρίδα μας με την Συνθήκη Παρισίων του 1947, μαζί με τα Δωδεκάνησα.
• Μετά την κρίση επιχειρήθηκε μέσω των ΜΜΕ να φανεί ότι οι Ένοπλες Δυνάμεις δεν ανταποκρίθηκαν στο ρόλο τους. Τον πόλεμο τον αποφασίζουν οι πολιτικοί ηγέτες, τον διεξάγουν όμως οι στρατιωτικοί. Ο επιχειρησιακός σχεδιασμός των Ενόπλων Δυνάμεων υπηρετεί την Εθνική Στρατηγική, η οποία εκπορεύεται από την πολιτική ηγεσία και στην συνέχεια υπό μορφή στρατιωτικών διαταγών, διαχέεται μέχρι του τελευταίου στρατιώτου.
• Ο χειρισμός των κρίσεων που απειλούν την ασφάλεια και την κυριαρχία της χώρας, διεξάγεται τόσο σε πολιτικό και σε στρατιωτικό επίπεδο, από τα προβλεπόμενα κατά τον νόμο όργανα. Όλες οι ενέργειες οφείλουν να είναι συντονισμένες και να υποστηρίζουν την βούληση του πρωθυπουργού η οποία πρέπει να είναι «κρυστάλλινα» σαφής προς όσους έχουν την ευθύνη υλοποιήσεως των αποφάσεών του. Οι απορίες πρέπει να αποσαφηνίζονται γιατί η αποτυχία έχει υψηλότατο κόστος.
• Η κρίση των Ιμίων ανέδειξε τα λάθη μας στον χειρισμό τέτοιου είδους καταστάσεων. Οι θεσμοθετημένες διαδικασίες του Εθνικού Συστήματος Χειρισμού Κρίσεων μειώνουν το χρόνο αντιδράσεως και περιορίζουν τα σφάλματα. Δεν υποκαθιστούν όμως την λήψη των αποφάσεων. Ο πρωθυπουργός είναι αυτός που λαμβάνει τις τελικές αποφάσεις και συνεπώς φέρει και την ευθύνη.
• Από την στιγμή που θα εξέλθει το πρώτο βλήμα από την κάνη, καμία δύναμη επί της γης δεν δύναται να μεταβάλει τον συσχετισμό των δυνάμεων, να τροποποιήσει τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά, τις δυνατότητες των όπλων, ή την αυτονομία των μέσων. Οι στρατιωτικοί οφείλουν να σχεδιάζουν βασιζόμενοι στα πραγματικά δεδομένα και όχι υποκύπτοντες στις επιθυμίες των πολιτικών τους προϊσταμένων. Οι πολιτικοί πρέπει να ενεργούν αφού λάβουν υπόψη τους, τις εισηγήσεις των στρατιωτικών. Εάν ο στρατιωτικός ηγέτης διαφωνεί με τις εντολές των πολιτικών του προϊσταμένων, οφείλει να παραιτηθεί.
• Ο Α/ΓΕΕΘΑ πρότεινε πριν την αποστρατεία του την σύγκληση «Εξεταστικής των Πραγμάτων Επιτροπής», για την διερεύνηση του χειρισμού της κρίσεως. Τόσο το ΠΑΣΟΚ όσο και η ΝΔ απέρριψαν την πρόταση, επικαλούμενοι την προστασία του εθνικού συμφέροντος. Η αναζήτηση σφαλμάτων και παραλείψεων είναι επιβεβλημένη προκειμένου να βελτιωθούμε και να μην τα επαναλάβουμε. Εάν πρόκυπτε καταλογισμός ευθυνών όφειλε να γίνει, διότι δεν μπορεί να υπάρξει άσκηση εξουσίας, χωρίς λογοδοσία.
• Ο πρωθυπουργός επέλεξε την αποφυγή στρατιωτικής εμπλοκής με την Τουρκία. Κέρδισε δύο εκλογικές αναμετρήσεις (Σεπ 1996, Απρ 2000) και παρέμεινε συνεχόμενα επί 8 χρόνια και 2 μήνες επικεφαλής της κυβερνήσεως. Την επίδοση αυτή δεν έχει καταφέρει κανένας Έλληνας πολιτικός. Αυτό σημαίνει ότι ο ελληνικός λαός επιδοκίμασε την πολιτική του.
• Το να σφάλλεις είναι ανθρώπινο. 30 χρόνια μετά την κρίση των Ιμίων έχουμε αντιληφθεί τι κάναμε λάθος; Διορθώσαμε τα κακώς κείμενα; Συμπληρώσαμε τις ελλείψεις μας; Η επόμενη κρίση θα το δείξει, ευελπιστώ να μην υποπέσουμε στα ίδια σφάλματα. Η μη αναγνώριση του σφάλματος είναι μεγαλύτερο λάθος. Η μη επανόρθωση των λαθών που έχεις επισημάνει συνιστά εγκληματική αμέλεια.
• Ως λαός, οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι ως έθνος δεν έχουμε σταθερούς συμμάχους, αλλά σταθερά συμφέροντα. Πρέπει δε να προσαρμόζουμε τις συμμαχίες μας προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων μας και όχι να θυσιάζουμε τα συμφέροντά μας προς όφελος των συμμάχων μας.
• Ο Υποπλοίαρχος Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο Υποπλοίαρχος Παναγιώτης Βλαχάκος και ο Αρχικελευστής Έκτορας Γιαλοψός υπηρέτησαν την πατρίδα με ήθος και εντιμότητα και επιβεβαίωσαν με την μέχρι θανάτου προσήλωση στην εκτέλεση καθήκοντος, την ανδρεία, την φιλοπατρία και την υπευθυνότητα τους. Η θυσία τους όπως και εκατομμυρίων άλλων Ελλήνων στο παρελθόν, αποτελεί την αιτία που εξακολουθούμε να υπάρχουμε ως λαός από το λυκαυγές της ιστορίας, τυγχάνει της αναγνωρίσεως όλων των λαών ανά τους αιώνες και αποτελεί τον ορισμό του στρατιωτικού καθήκοντος (βλέπε σχετικό άρθρο, Το Νόημα της Θυσίας των Πεσόντων στα Ίμια.)
• Από την στιγμή που οι άνθρωποι αποδέχονται ότι η ελευθερία της πατρίδος υπερβαίνει την πρόσκαιρη παρουσία τους επί της γης, τότε τα έθνη δεν χάνονται.

πηγη Βραδυνή