Φυσικές καταστροφές: Ευρωπαϊκή «ομπρέλα» ασφάλισης – Τεστ για την ασφαλιστική κάλυψη στην Ελλάδα

Τη δημιουργία ευρωπαϊκής Climate Insurance Alliance για την κάλυψη των αυξανόμενων ζημιών από πλημμύρες, πυρκαγιές και ακραία καιρικά φαινόμενα προανήγγειλε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ετήσια ομιλία της για την κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ στην Ελλάδα ο νόμος 5329/2026 εξειδικεύει την υποχρεωτική ασφάλιση επιχειρήσεων και περιορίζει την κρατική αρωγή για όσες δεν συμμορφώνονται.

Η ασφάλιση έναντι φυσικών καταστροφών αναμένεται να βρεθεί ψηλότερα στην ατζέντα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, καθώς οι πλημμύρες, οι δασικές πυρκαγιές και τα ακραία καιρικά φαινόμενα προκαλούν ολοένα μεγαλύτερες οικονομικές ζημιές. Την ίδια στιγμή, η ιδιωτική ασφαλιστική κάλυψη δεν αυξάνεται με τον ίδιο ρυθμό, με αποτέλεσμα σημαντικό μέρος του κόστους να μεταφέρεται σε νοικοκυριά, επιχειρήσεις και κρατικούς προϋπολογισμούς. Κατά τα στοιχεία που παρουσίασε η πρόεδρος της Κομισιόν, περίπου το 25% των οικονομικών απωλειών από φυσικές καταστροφές στην Ευρώπη καλύπτεται σήμερα από ιδιωτική ασφάλιση. Το υπόλοιπο 75% παραμένει εκτός ασφαλιστικής κάλυψης και επιβαρύνει τους ιδιώτες, τις επιχειρήσεις και τα κράτη, τα οποία καλούνται να λειτουργήσουν ως ασφαλιστές τελευταίας καταφυγής μετά την εκδήλωση μιας μεγάλης καταστροφής.

Η Climate Insurance Alliance

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει τη δημιουργία μιας Climate Insurance Alliance, δηλαδή μιας ευρωπαϊκής συμμαχίας για την ασφάλιση έναντι των κινδύνων που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Μέχρι στιγμής δεν έχουν παρουσιαστεί λεπτομέρειες για το μοντέλο λειτουργίας της, τις πηγές χρηματοδότησης ή τη σχέση της με τις ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες και τους εθνικούς μηχανισμούς αποζημιώσεων. Δεν έχει αποσαφηνιστεί εάν η συμμαχία θα λειτουργεί ως μηχανισμός αντασφάλισης, ως ευρωπαϊκή εγγύηση για καταστροφικούς κινδύνους ή ως πλατφόρμα συντονισμού μεταξύ των κρατών-μελών και του ασφαλιστικού κλάδου. Παράλληλα, τον επόμενο μήνα αναμένεται ευρωπαϊκό πλαίσιο για την κλιματική ανθεκτικότητα. Στο πλαίσιο αυτό θα προσδιοριστούν οι 100 περισσότερο ευάλωτες περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με βάση την έκθεσή τους σε κινδύνους που συνδέονται με φυσικές καταστροφές και ακραία καιρικά φαινόμενα. Ένα ευρωπαϊκό σύστημα επιμερισμού του κινδύνου θα μπορούσε να περιορίσει το κόστος της κάλυψης σε περιοχές με υψηλή έκθεση σε πλημμύρες, πυρκαγιές ή άλλες καταστροφές. Η δημιουργία του, ωστόσο, δεν σημαίνει αυτομάτως χαμηλότερα ασφάλιστρα, ενώ μέχρι σήμερα δεν έχει ανακοινωθεί πανευρωπαϊκή υποχρέωση ασφάλισης.

Η ασφαλιστική κάλυψη των κατοικιών στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, τα ασφαλιστήρια κατοικίας που περιλάμβαναν κάλυψη κτιρίου ανήλθαν σε 1.202.245 στο τέλος Μαρτίου 2026. Ο αριθμός αυτός ήταν αυξημένος κατά 1,5% σε σύγκριση με το τέλος του 2025. Η ασφαλιστική κάλυψη των κατοικιών εκτιμάται περίπου στο 20,8% του συνόλου. Το ποσοστό αυτό δεν είναι συγκρίσιμο με το 25% που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χωρίς να ληφθεί υπόψη η διαφορετική βάση υπολογισμού. Το ελληνικό ποσοστό αφορά το μερίδιο των κατοικιών που διαθέτουν ασφαλιστήριο, ενώ το ευρωπαϊκό ποσοστό αφορά το τμήμα των συνολικών οικονομικών ζημιών από φυσικές καταστροφές το οποίο καλύπτεται από ιδιωτική ασφάλιση. Παρά τη διαφορετική μεθοδολογία, τα δύο στοιχεία καταδεικνύουν ότι σημαντικό μέρος της περιουσίας παραμένει εκτεθειμένο. Μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά ή πλημμύρα, το κόστος αποκατάστασης συνεχίζει να επιστρέφει στον κρατικό προϋπολογισμό μέσω αποζημιώσεων, στεγαστικής συνδρομής, επιχορηγήσεων και φορολογικών ελαφρύνσεων. Το ύψος των ζημιών αποτυπώνεται και στις ασφαλιστικές αποζημιώσεις. Μόνο για τα ακραία καιρικά φαινόμενα του Ιανουαρίου 2026, οι αποζημιώσεις που εκτιμήθηκαν από τις ασφαλιστικές εταιρείες ανήλθαν περίπου σε 20,1 εκατ. ευρώ.

Η υποχρεωτική ασφάλιση των επιχειρήσεων

Ο νόμος 5329/2026 διατηρεί και εξειδικεύει την υποχρεωτική ασφάλιση των επιχειρήσεων που εμφανίζουν ετήσια ακαθάριστα έσοδα άνω των 500.000 ευρώ. Η υποχρέωση αφορά την κάλυψη έναντι δασικής πυρκαγιάς, πλημμύρας και σεισμού. Η ασφαλιστική κάλυψη πρέπει να αντιστοιχεί τουλάχιστον στο 70% της αξίας των περιουσιακών στοιχείων που υπάγονται στην υποχρέωση ασφάλισης. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα ιδιόκτητα κτίρια, ο μηχανολογικός εξοπλισμός, τα μέσα παραγωγής, οι πρώτες ύλες, τα εμπορεύματα, τα αποθηκευμένα προϊόντα και τα επαγγελματικά οχήματα. Το όριο των 500.000 ευρώ δεν εξετάζεται ανεξάρτητα από τη φορολογική χρήση. Ο νόμος διευκρινίζει ποια φορολογική χρήση λαμβάνεται υπόψη, ανάλογα με το εάν κατά την ημερομηνία εκδήλωσης της καταστροφής έχει λήξει η προθεσμία υποβολής της δήλωσης φορολογίας εισοδήματος. Για τις επιχειρήσεις που δεν συμμορφώνονται προβλέπεται πρόστιμο 10.000 ευρώ. Εάν η υποχρέωση ασφάλισης δεν εκπληρωθεί μέσα στην προβλεπόμενη προθεσμία μετά τη διαπίστωση της παράβασης, το πρόστιμο διπλασιάζεται και ανέρχεται σε 20.000 ευρώ. Η βασική συνέπεια, ωστόσο, αφορά την πρόσβαση στην κρατική αρωγή. Επιχείρηση που είχε υποχρέωση να διαθέτει ασφαλιστήριο αλλά δεν ήταν ασφαλισμένη μπορεί να αποκλειστεί από την κρατική αρωγή για τις υλικές ζημιές που υπέστη από φυσική καταστροφή. Με τον τρόπο αυτό, η ασφαλιστική υποχρέωση συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα λήψης κρατικής ενίσχυσης μετά την επέλευση του κινδύνου. Η μη συμμόρφωση δεν περιορίζεται, επομένως, στην επιβολή διοικητικού προστίμου, αλλά μπορεί να επηρεάσει και την αποκατάσταση των υλικών ζημιών μέσω του κρατικού μηχανισμού.

Το διαφορετικό καθεστώς για τις κατοικίες

Για τις κατοικίες εξακολουθεί να εφαρμόζεται διαφορετικό σύστημα από εκείνο που ισχύει για την υποχρεωτική ασφάλιση των επιχειρήσεων. Η ασφαλιστική κάλυψη των κατοικιών δεν συνδέεται με τον ίδιο τρόπο με τις προϋποθέσεις κρατικής αρωγής που προβλέπονται για τις επιχειρήσεις. Κατά την ανάλυση της ΠΟΜΙΔΑ, κατοικίες με φορολογητέα αξία άνω των 500.000 ευρώ εξαιρούνται από τη στεγαστική συνδρομή, ανεξάρτητα από το εάν είναι ασφαλισμένες. Η εξαίρεση αυτή αφορά τη στεγαστική συνδρομή και διαχωρίζεται από το ζήτημα της ύπαρξης ή μη ασφαλιστηρίου συμβολαίου. Η διάκριση μεταξύ των δύο καθεστώτων αφορά αφενός την υποχρεωτική ασφάλιση επιχειρήσεων με βάση τον κύκλο εργασιών και αφετέρου τους κανόνες κρατικής αρωγής για τις κατοικίες, οι οποίοι συνδέονται με τη φορολογητέα αξία τους.

Τα ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά

Για την Ελλάδα, το επόμενο στάδιο της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας θα κριθεί από το ποιες περιοχές θα περιληφθούν στις 100 περισσότερο ευάλωτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εξίσου σημαντικό είναι εάν το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο θα προβλέπει εγγυήσεις για τους καταστροφικούς κινδύνους και με ποιον τρόπο θα κατανέμεται το κόστος μεταξύ κρατών, ασφαλιστικών εταιρειών και άλλων ευρωπαϊκών μηχανισμών. Ανοιχτό παραμένει και το ζήτημα της σύνδεσης της Climate Insurance Alliance με τον νόμο 5329/2026 και τον υφιστάμενο μηχανισμό κρατικής αρωγής στην Ελλάδα. Η σχέση αυτή θα καθορίσει εάν η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία θα λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τις εθνικές ρυθμίσεις ή θα οδηγήσει σε πρόσθετες απαιτήσεις για την ασφάλιση περιουσίας και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Μέχρι να παρουσιαστούν οι τελικές προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δεν έχει διευκρινιστεί ούτε ο τρόπος χρηματοδότησης της συμμαχίας ούτε το εύρος της κάλυψης που θα παρέχει. Επίσης, δεν έχει ανακοινωθεί εάν θα υπάρξουν κοινά ευρωπαϊκά πρότυπα για τα ασφαλιστήρια συμβόλαια, τις αποζημιώσεις ή τη συμμετοχή των εθνικών προϋπολογισμών.