Ζήσης Ρούμπος: «Η πολιτική ορθότητα είναι ένα εργαλείο, μπορεί να είναι και καταστρεπτικό αν χρησιμοποιηθεί λάθος»

Με αφορμή τη θεατρική του σύμπραξη με τον Διονύση Ατζαράκη και τον Χάρη Χιώτη, ο Ζήσης Ρούμπος μίλησε στο ένθετο Enjoy και τον δημοσιογράφο Ηλία Μαραβέγια, σε μια συνέντευξη που άγγιξε πολλά και διαφορετικά θέματα. Ανάμεσά τους, η σχέση της κωμωδίας με τα όρια της εποχής, η συζήτηση γύρω από την πολιτική ορθότητα, αλλά και η ολοένα πιο τοξική δυναμική που συχνά αποκτούν τα social media. Με τον δικό του τρόπο —άμεσο, χωρίς υπερβολές και χωρίς διάθεση να «χαϊδέψει αυτιά»— ο ηθοποιός περιέγραψε μια πραγματικότητα που όλοι λίγο-πολύ αναγνωρίζουμε: σήμερα το χιούμορ δοκιμάζεται, όχι απαραίτητα επειδή «απαγορεύεται», αλλά επειδή το περιβάλλον μέσα στο οποίο ακούγεται έχει αλλάξει ριζικά.

Η πολιτική ορθότητα ως εργαλείο, όχι ως απαγόρευση

Στην ερώτηση για το αν η πολιτική ορθότητα είναι εχθρός του αστείου, ο Ζήσης Ρούμπος δεν αντιμετωπίζει το ζήτημα σαν ένα δίπολο «καλό-κακό», ούτε σαν μια εύκολη αφορμή για πολεμικές. Αντίθετα, επιλέγει να τοποθετηθεί με καθαρότητα: η πολιτική ορθότητα είναι ένα εργαλείο. Και όπως κάθε εργαλείο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σωστά —να βοηθήσει, να προστατέψει, να βάλει χρήσιμα όρια— αλλά μπορεί και να χρησιμοποιηθεί λάθος, οδηγώντας σε παραμορφωτικές ή ακόμα και καταστρεπτικές συνέπειες.

Αυτή η οπτική αλλάζει το πλαίσιο της συζήτησης. Δεν μιλάμε για έναν «εχθρό» που πρέπει να νικηθεί, αλλά για κάτι που απαιτεί κρίση, επίγνωση και μέτρο. Η πολιτική ορθότητα, στην καλύτερή της εκδοχή, είναι μια υπενθύμιση ότι οι λέξεις έχουν βάρος και ότι το χιούμορ, επειδή είναι ισχυρό, μπορεί να γίνει είτε γέφυρα είτε όπλο. Στη χειρότερη εκδοχή της, μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό φίμωσης, τιμωρίας ή εύκολης στοχοποίησης, ειδικά όταν αποκολλάται από την πρόθεση και το πλαίσιο.

Η ισορροπία ανάμεσα στον σεβασμό και την ελευθερία της κωμωδίας

Ο ίδιος ξεκαθαρίζει πως το προσωπικό του μέλημα είναι να μην προσβάλλει άλλους ανθρώπους. Δεν το λέει ως σύνθημα, αλλά ως κανόνα δουλειάς και στάσης ζωής. Και το συμπληρώνει με κάτι που συχνά λείπει από τον δημόσιο διάλογο: αν, παρά την πρόθεσή του, συμβεί να προσβάλει κάποιον άθελά του, ζητά συγγνώμη.

Αυτή η παραδοχή είναι σημαντική, γιατί αναγνωρίζει κάτι απλό αλλά καθοριστικό: η κωμωδία δεν λειτουργεί σε κενό. Απευθύνεται σε ανθρώπους, σε εμπειρίες, σε ευαισθησίες, σε κοινωνικά συμφραζόμενα που μεταβάλλονται. Το να υπερασπίζεσαι την ελευθερία της κωμωδίας δεν σημαίνει ότι αρνείσαι τον σεβασμό. Και το να μιλάς για σεβασμό δεν σημαίνει ότι ζητάς να «απαγορευτεί» το αστείο.

Για τον Ζήση Ρούμπο, η πολιτική ορθότητα δεν αποτελεί πρόβλημα από μόνη της, γιατί ο στόχος της κωμωδίας του δεν είναι η πρόκληση. Είναι το γέλιο. Η διάκριση αυτή —ανάμεσα στο «κάνω χιούμορ» και στο «προκαλώ για να ακουστώ»— μοιάζει σήμερα πιο κρίσιμη από ποτέ. Σε ένα περιβάλλον όπου η ένταση συχνά ανταμείβεται με προβολή, η επιλογή να μην κυνηγάς την πρόκληση αποκτά άλλη βαρύτητα.

Social media και «ψηφιακό δικαστήριο»: όταν η δημόσια έκφραση γίνεται τοξική

Η κουβέντα περνά έπειτα στα social media και στο αν η δημόσια έκφραση βοηθά τον διάλογο ή τον κάνει πιο τοξικό. Η απάντησή του δεν ωραιοποιεί την κατάσταση. Περιγράφει τις «άγριες εποχές» που ζούμε, όχι μοιρολατρικά, αλλά ρεαλιστικά: μια εποχή όπου το «ψηφιακό δικαστήριο» έχει τεράστια δύναμη και όπου το αυτονόητο δεν είναι πάντα το λογικό.

Με άλλα λόγια, δεν αρκεί να έχεις δίκιο· πρέπει να μπορείς και να επιβιώσεις μέσα σε ένα περιβάλλον που συχνά λειτουργεί με κανόνες αγέλης, αποσπασματικές πληροφορίες και στιγμιαία αγανάκτηση. Και αυτό, όπως λέει, απαιτεί να γνωρίζεις πολύ καλά τι συμβαίνει, ώστε να προστατεύεις τον εαυτό σου.

Το ερώτημα που θέτει είναι κοφτερό: πότε είδαμε πραγματικά στα social media έναν υγιή δημόσιο διάλογο; Υπάρχουν, βέβαια, εξαιρέσεις. Υπάρχουν άνθρωποι που επιχειρούν να μιλήσουν ψύχραιμα, να επιχειρηματολογήσουν, να ακούσουν. Όμως η γενική τάση συχνά επιβραβεύει το αντίθετο: την υπερβολή, την παρεξήγηση, το «κόψιμο» μιας φράσης από το πλαίσιό της, την ανάγκη να βγει άμεσα ετυμηγορία.

Και εκεί έρχεται η πιο βαριά, αλλά ουσιαστική του διαπίστωση: «Η επίφαση της δημοκρατίας είναι ο θάνατός της». Όταν ο διάλογος μοιάζει δημοκρατικός μόνο επειδή όλοι μπορούν να μιλήσουν, αλλά στην πράξη μετατρέπεται σε πεδίο διαρκούς διαπόμπευσης, τότε αυτό που παρουσιάζεται ως συμμετοχή γίνεται μηχανισμός φίμωσης.

Η πολιτική ορθότητα, το χιούμορ και η ανάγκη για μέτρο

Στο τέλος, η σκέψη του Ζήση Ρούμπο επιστρέφει εκεί όπου ξεκίνησε: στην πολιτική ορθότητα ως εργαλείο και στην ευθύνη με την οποία πρέπει να χρησιμοποιείται. Σε μια εποχή όπου το αστείο μπορεί να παρερμηνευτεί μέσα σε δευτερόλεπτα και να «δικαστεί» σε χιλιάδες οθόνες, η ισορροπία ανάμεσα στον σεβασμό και την ελευθερία της κωμωδίας δεν είναι θεωρητική συζήτηση. Είναι καθημερινή δοκιμασία.

Η πολιτική ορθότητα μπορεί να βοηθήσει να γίνουμε πιο προσεκτικοί και πιο ανθρώπινοι. Μπορεί όμως και να γίνει καταστρεπτική, όταν μετατρέπεται σε αυτόματο μηχανισμό επίθεσης, όταν χάνεται η πρόθεση, όταν δεν χωρά η συγγνώμη, όταν δεν υπάρχει χώρος για διάλογο. Και ίσως αυτό είναι το πιο χρήσιμο συμπέρασμα από όσα λέει: το χιούμορ δεν χρειάζεται εχθρούς για να σταθεί. Χρειάζεται καθαρή στόχευση, επίγνωση και μέτρο — τόσο από εκείνους που το δημιουργούν όσο και από εκείνους που το κρίνουν.