Στέλιος Ράμφος: Οι τελευταίες στιγμές του και η σχέση με την εκκλησία

Συγγενείς, φίλοι και άνθρωποι από τον πνευματικό και πολιτικό χώρο συγκεντρώθηκαν σήμερα το μεσημέρι για να πουν το τελευταίο αντίο στον Στέλιο Ράμφο, τον σπουδαίο συγγραφέα και φιλόσοφο που έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα, σε ηλικία 87 ετών. Ο αποχαιρετισμός έγινε σε βαρύ κλίμα, με έντονη συγκίνηση και μια αίσθηση σιωπηλής ευγνωμοσύνης για τη διαδρομή ενός ανθρώπου που επί δεκαετίες στάθηκε συνομιλητής της ελληνικής κοινωνίας, φωτίζοντας ερωτήματα, αγωνίες και αντιφάσεις της εποχής.

Η εξόδιος ακολουθία δεν ήταν απλώς μια τελετή τυπικού αποχαιρετισμού. Για πολλούς από όσους βρέθηκαν στον ναό, υπήρξε μια στιγμή συλλογικής μνήμης: ένας τελευταίος σταθμός σε μια πορεία πνευματικής αναζήτησης που ο ίδιος ο Στέλιος Ράμφος υπηρέτησε με συνέπεια, στοχασμό και εσωτερική ένταση. Το κλίμα παρέμεινε λιτό, αλλά βαθιά φορτισμένο, καθώς κάθε αναφορά στη ζωή και το έργο του έμοιαζε να επιστρέφει στον κεντρικό πυρήνα της σκέψης του: στην ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει τον εαυτό του και να σταθεί απέναντι στο μυστήριο της ύπαρξης.

Κατά τη διάρκεια της τελετής, ιδιαίτερη συγκίνηση προκάλεσε η αναφορά του εφημέριου του ναού σε μια από τις τελευταίες κινήσεις του Στέλιου Ράμφου, όπως μεταφέρθηκε από αυτόπτες μάρτυρες. Ο ιερέας περιέγραψε ένα στιγμιότυπο που, μέσα στην απλότητά του, άγγιξε όσους παρευρίσκονταν, γιατί έμοιαζε να συμπυκνώνει την εσωτερική στάση ενός ανθρώπου που δεν αντιμετώπισε την πίστη ως διακόσμηση, αλλά ως ανοιχτό ερώτημα και ως βίωμα.

Όπως ανέφερε, ιερείς προσέφεραν στον Στέλιο Ράμφο Θεία Κοινωνία, λείψανα αγίων και διάβασαν τις κατάλληλες ευχές. Σε κάποια στιγμή, ενώ το πετραχήλι βρισκόταν πάνω στο κεφάλι του και διαβαζόταν η ευχή, ο Στέλιος Ράμφος σήκωσε το εξαντλημένο χέρι του και το κατέβασε πιο χαμηλά, σχεδόν μέχρι τα μάτια, καλύπτοντας περισσότερο το πρόσωπό του. Η κίνηση αυτή, όπως υπογράμμισε ο ιερέας, εκλήφθηκε ως μια σιωπηλή επιθυμία «να καλυφθεί περισσότερο από τη χάρη του Θεού».

Η μαρτυρία αυτή έδωσε στον αποχαιρετισμό μια ιδιαίτερη διάσταση. Δεν ήταν απλώς μια περιγραφή των τελευταίων στιγμών, αλλά ένα ερμηνευτικό κλειδί: ένας άνθρωπος που πέρασε τη ζωή του αναμετρώμενος με μεγάλα υπαρξιακά και πνευματικά ζητήματα, στο τέλος αναζήτησε –όσο γινόταν πιο πολύ– την προστασία, την παρηγοριά και το μυστήριο της θείας χάρης. Ο ιερέας, κλείνοντας, ευχήθηκε και προσευχήθηκε να βρεθεί «σε καλή θέση κοντά στον Θεό», εκεί όπου, όπως είπε, θα βιώσει «το μυστικό του Ιησού».

Μια τελετή με σεμνότητα, ευθύνη και συμβολισμό

Η οικογένεια του Στέλιου Ράμφου είχε ζητήσει, αντί στεφάνων, να ενισχυθούν τα ιδρύματα «Μαζί για το Παιδί» και «Γαλιλαία», ή οποιοδήποτε άλλο ίδρυμα επιθυμεί ο καθένας. Η επιλογή αυτή προσέδωσε στην ημέρα έναν χαρακτήρα έμπρακτης προσφοράς: ένα κάλεσμα να μετατραπεί η μνήμη σε στήριξη προς ανθρώπους που το έχουν ανάγκη. Σε μια περίσταση όπου η κοινωνική συνήθεια συχνά οδηγεί σε τυπικές χειρονομίες, το αίτημα της οικογένειας λειτούργησε ως μια γέφυρα ανάμεσα στο πένθος και στη φροντίδα.

Η κηδεία του Στέλιου Ράμφου πραγματοποιήθηκε δημοσία δαπάνη, έπειτα από κοινή απόφαση των υπουργείων Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και Εσωτερικών. Η απόφαση αυτή δεν υπογράμμισε μόνο την αναγνώριση του έργου του, αλλά και την αίσθηση ότι ορισμένες πνευματικές παρουσίες ξεπερνούν τα στενά όρια του προσωπικού κύκλου και αγγίζουν το δημόσιο πεδίο. Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε μια τέτοια περίπτωση: ένας διανοούμενος που συζητήθηκε, αμφισβητήθηκε, αγαπήθηκε, αλλά κυρίως ένας στοχαστής που άφησε αποτύπωμα.

Παρουσίες από τον πολιτικό και πνευματικό κόσμο

Στον χώρο συγκεντρώθηκαν συγγενείς, φίλοι, συνεργάτες και άνθρωποι που θέλησαν να τιμήσουν τη μνήμη του. Ανάμεσα σε όσους έδωσαν το «παρών» βρέθηκαν, μεταξύ άλλων, ο Νίκος Δένδιας, η Βίκυ Φλέσσα, ο Σταύρος Θεοδωράκης, ο Θανάσης Λάλας, καθώς και οι σκηνοθέτες Στάθης Λιβαθινός και Γιάννης Σμαραγδής. Οι παρουσίες αυτές, πέρα από την πολιτική ή καλλιτεχνική τους ιδιότητα, μαρτυρούσαν το εύρος της επιρροής του: ο Στέλιος Ράμφος δεν ανήκε σε έναν κλειστό κύκλο ειδικών, αλλά άγγιξε διαφορετικούς χώρους και διαφορετικές ευαισθησίες.

Πολλοί από τους παρευρισκόμενους μίλησαν χαμηλόφωνα, σχεδόν σαν να φοβούνταν μήπως η ένταση της στιγμής διαλυθεί. Άλλοι στάθηκαν για ώρα σιωπηλοί, σαν να συνέχιζαν μέσα τους μια κουβέντα που είχε ανοίξει κάποτε με τα κείμενα και τις δημόσιες παρεμβάσεις του. Αυτό που κυριάρχησε ήταν η αίσθηση ότι, με τον θάνατό του, κλείνει ένας κύκλος σκέψης και διαλόγου που σημάδεψε την πρόσφατη πνευματική ιστορία της χώρας.