Ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής στις κατολισθήσεις στο Νεπάλ

Μια καταστροφική κατολίσθηση βράχων και πάγου, που σημειώθηκε τον περασμένο μήνα στα σύνορα μεταξύ Νεπάλ και Κίνας, αποδίδεται σε έναν σύνθετο συνδυασμό γεωλογικών και κλιματικών παραγόντων. Σύμφωνα με ανάλυση επιστημόνων της World Weather Attribution, σε συνεργασία με διεθνείς ειδικούς στους παγετώνες, η κλιματική αλλαγή στις κατολισθήσεις στο Νεπάλ διαδραματίζει ολοένα πιο σημαντικό ρόλο.

Η έκθεση συνδέει τους κλιματικούς παράγοντες με δεκαετίες υπερθέρμανσης του πλανήτη, η οποία προκλήθηκε κυρίως από την καύση ορυκτών καυσίμων. Οι πλημμύρες του Αυγούστου στο Νεπάλ έχουν προκαλέσει μέχρι στιγμής 1.400 επιβεβαιωμένους θανάτους, ενώ περισσότεροι από 6.000 άνθρωποι εξακολουθούν να αγνοούνται. Στη γειτονική Κίνα, οι αρχές κάνουν λόγο για 40 νεκρούς και περισσότερους από 500 αγνοούμενους.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η καταστροφή δεν προκλήθηκε από ένα μεμονωμένο ακραίο καιρικό φαινόμενο. Αντίθετα, ήταν αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης κρίσης, στην οποία αλληλεπίδρασαν η άνοδος της θερμοκρασίας, η τήξη των πάγων, η αποσταθεροποίηση του μόνιμα παγωμένου εδάφους και οι γεωλογικές πιέσεις που είχαν συσσωρευτεί στην περιοχή.

Πώς η κλιματική αλλαγή ενισχύει τις κατολισθήσεις στο Νεπάλ

Η ανθρωπογενής υπερθέρμανση έχει μετακινήσει τη γραμμή παγετού περίπου εκατό μέτρα υψηλότερα μέσα σε μία δεκαετία. Η εξέλιξη αυτή οδηγεί στη σταδιακή μείωση του πάχους των παγετώνων και στην απόψυξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους, γνωστού και ως permafrost. Τα παγωμένα στρώματα λειτουργούν συχνά ως φυσικό συνδετικό υλικό, συγκρατώντας τα πετρώματα και σταθεροποιώντας τις απότομες πλαγιές των βουνών.

Όταν οι θερμοκρασίες αυξάνονται, αυτή η φυσική «κόλλα» εξασθενεί ή εξαφανίζεται. Οι βράχοι, τα χαλίκια και τα υπόλοιπα υλικά των πλαγιών γίνονται πιο ευάλωτα στη μετακίνηση. Παράλληλα, το νερό από το λιώσιμο του πάγου μπορεί να διεισδύσει σε ρωγμές των πετρωμάτων. Καθώς παγώνει και λιώνει επανειλημμένα ή κινείται μέσα στις ρωγμές, ενισχύει τη διάβρωση και μειώνει ακόμη περισσότερο τη συνοχή του εδάφους.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι δύο αυτοί μηχανισμοί φαίνεται ότι λειτούργησαν ταυτόχρονα: η απώλεια του πάγου αποδυνάμωσε τη φυσική στήριξη της πλαγιάς, ενώ το νερό επιτάχυνε τη διάβρωση και τη διάσπαση των πετρωμάτων.

Ο ρόλος του σεισμού του 2015

Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί τη μοναδική πιθανή αιτία της κατολίσθησης. Οι επιστήμονες εξετάζουν επίσης την επίδραση του σεισμού μεγέθους 7,8 Ρίχτερ που έπληξε το Νεπάλ το 2015. Αν και δεν μπορούν να επιβεβαιώσουν με βεβαιότητα τη συμβολή του, υποψιάζονται ότι ο σεισμός ενδέχεται να δημιούργησε ή να διεύρυνε ρωγμές στον ήδη αποδυναμωμένο παγετώνα και στο μόνιμα παγωμένο έδαφος.

Οι σεισμικές δονήσεις μπορούν να αποσταθεροποιήσουν βραχώδεις σχηματισμούς, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου οι πλαγιές είναι απότομες και τα πετρώματα ήδη καταπονημένα. Έτσι, ένας σεισμός που σημειώθηκε χρόνια πριν μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας που αυξάνει τον κίνδυνο, ακόμη κι αν η τελική κατάρρευση συμβεί πολύ αργότερα.

Ακραίες θερμοκρασίες και έντονες χιονοπτώσεις

Σύμφωνα με την έκθεση, ο καύσωνας στα τέλη Ιουλίου και στις αρχές Αυγούστου του συγκεκριμένου έτους πιθανότατα επιτάχυνε την αποσταθεροποίηση. Ο Ιούλιος και ο Αύγουστος του 2026, δηλαδή η περίοδος αμέσως πριν από την κατολίσθηση, ήταν οι θερμότεροι μήνες που έχουν καταγραφεί ποτέ στην περιοχή.

Παράλληλα, οι έντονες χιονοπτώσεις του Οκτωβρίου και του Νοεμβρίου του 2025 πρόσθεσαν μεγάλες ποσότητες χιονιού και πάγου στα βουνά. Η ποσότητα αυτή μπορεί να δημιούργησε αυξημένες πιέσεις στις πλαγιές και, στη συνέχεια, να παρείχε περισσότερο νερό από την τήξη κατά τη διάρκεια του θερμού καλοκαιριού.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η κλιματική αλλαγή ενδέχεται να αύξησε τη θερμοκρασία στην περιοχή κατά περίπου 1,5 βαθμό Κελσίου φέτος σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα. Σε επίπεδο ολόκληρου του έτους, η αύξηση φτάνει περίπου τους δύο βαθμούς. Για τους παγετώνες και το μόνιμα παγωμένο έδαφος, ακόμη και μια τέτοια φαινομενικά μικρή μεταβολή μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.

Μπορεί το Νεπάλ να προσαρμοστεί στον αυξανόμενο κίνδυνο;

Οι συγγραφείς της μελέτης υποστηρίζουν ότι το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο αν η κλιματική αλλαγή συμβάλλει σε τέτοιες καταστροφές, αλλά αν οι κοινωνίες μπορούν να προσαρμοστούν στην αυξανόμενη ένταση και συχνότητά τους.

Το Νεπάλ διαθέτει συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και σχέδια αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών, τα οποία έχουν αναπτυχθεί εδώ και χρόνια. Ωστόσο, η κλίμακα της συγκεκριμένης τραγωδίας φαίνεται ότι ξεπέρασε τις διαθέσιμες υποδομές και δυνατότητες. Η προειδοποίηση από μόνη της δεν αρκεί όταν οι κατολισθήσεις εξελίσσονται με τεράστια ταχύτητα και επηρεάζουν απομακρυσμένες, δύσκολα προσβάσιμες περιοχές.

Οι παγετώνες και το μόνιμα παγωμένο έδαφος αντιδρούν αργά στην άνοδο της θερμοκρασίας, σε χρονικό ορίζοντα δεκαετιών. Αυτό σημαίνει ότι η αποσταθεροποίηση που έχει ήδη ξεκινήσει σε ορισμένες περιοχές μπορεί να συνεχιστεί, ακόμη και αν περιοριστεί άμεσα η αύξηση των θερμοκρασιών. Παρ’ όλα αυτά, η περαιτέρω επιδείνωση μπορεί να περιοριστεί μέσω καλύτερης παρακολούθησης, αυστηρότερου πολεοδομικού σχεδιασμού, επενδύσεων σε υποδομές και αποτελεσματικότερων σχεδίων εκκένωσης.

Η κλιματική αλλαγή στις κατολισθήσεις στο Νεπάλ αποτελεί πλέον μια σαφή προειδοποίηση για ολόκληρη την ορεινή Ασία. Η σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, σε συνδυασμό με συστηματική προετοιμασία και διεθνή συνεργασία, είναι απαραίτητη για να περιοριστούν οι μελλοντικές απώλειες. Οι παγετώνες μπορεί να αντιδρούν αργά, όμως οι συνέπειες της αποσταθεροποίησής τους μπορούν να εκδηλωθούν ξαφνικά και καταστροφικά.