Αφγανιστάν: Οι Ταλιμπάν και η εξωστρέφεια

Ήταν 15 Αυγούστου 2021 όταν οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία στο Αφγανιστάν, κλείνοντας βίαια έναν κύκλο είκοσι χρόνων πολέμου, διεθνούς επέμβασης και εύθραυστων κρατικών δομών. Τότε, το καθεστώς τους αντιμετωπίστηκε σχεδόν καθολικά με πολιτική απομόνωση, κυρώσεις και την προϋπόθεση ότι οποιαδήποτε επαφή θα περνούσε μέσα από αυστηρούς όρους για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Σήμερα, όμως, η εικόνα έχει αλλάξει.

Η εξωστρέφεια των Ταλιμπάν, είτε ως στρατηγική επιβίωσης είτε ως προσπάθεια νομιμοποίησης, συναντά ολοένα και περισσότερες πόρτες μισάνοιχτες: διπλωματικά κανάλια ενεργοποιούνται, «τεχνικές» συναντήσεις πολλαπλασιάζονται και χώρες της περιοχής αλλά και διεθνείς δρώντες εξετάζουν τρόπους συνεργασίας, παρά το βαρύ αποτύπωμα καταστολής στο εσωτερικό.

Η μεταστροφή αυτή προκαλεί έντονη ανησυχία σε οργανώσεις και παρατηρητές που φοβούνται ότι η διεθνής «κόπωση» θα μετατραπεί σε σιωπηρή αποδοχή. Ο ΟΗΕ είχε προειδοποιήσει μόλις τον Μάρτιο ότι το Αφγανιστάν τείνει να γίνει «νεκροταφείο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», περιγράφοντας ένα πλέγμα διαταγμάτων και νόμων που αποκλείουν τις γυναίκες από τα πανεπιστήμια και μεγάλο μέρος της αγοράς εργασίας, στερούν την εκπαίδευση από έφηβες και επιβάλλουν αυστηρούς ενδυματολογικούς κώδικες.

Ταυτόχρονα, μειονότητες δηλώνουν ότι στοχοποιούνται, ενώ ακτιβιστές και δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν απειλές, συλλήψεις και φίμωση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εξωστρέφεια των Ταλιμπάν δεν μοιάζει απλώς με διπλωματική κινητικότητα, αλλά με μια δοκιμή των ορίων: πόσο μπορεί να προχωρήσει η διεθνής εμπλοκή χωρίς ουσιαστικό τίμημα για τις παραβιάσεις.

Η εξωστρέφεια των Ταλιμπάν και η διεθνής στροφή

Η πιο ενδεικτική περίπτωση είναι η Ρωσία, η οποία αναγνώρισε την κυβέρνηση των Ταλιμπάν στην Καμπούλ πριν από λίγο περισσότερο από ένα χρόνο και προχώρησε τον περασμένο μήνα σε συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας. Όπως έχει επισημάνει η Άννα Μπορτσέφσκαγια, ανώτερη ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ουάσινγκτον, η Μόσχα βλέπει το Αφγανιστάν ως κομβικό γεωγραφικό χώρο: ένα σημείο επιρροής, ασφάλειας και ανταγωνισμού. Σε έναν κόσμο όπου οι συμμαχίες αναδιατάσσονται, το να «έχει συμμάχους» αποκτά πρακτική σημασία—και η εξωστρέφεια των Ταλιμπάν προσφέρει το άνοιγμα που κάποιοι είναι πρόθυμοι να εκμεταλλευτούν.

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση πραγματοποίησε τον Ιούνιο συνομιλίες στις Βρυξέλλες με αξιωματούχους των Ταλιμπάν, με βασικό θέμα την επιστροφή αιτούντων άσυλο των οποίων οι αιτήσεις απορρίφθηκαν. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχείρησε να υποβαθμίσει το πολιτικό φορτίο, χαρακτηρίζοντας τις συζητήσεις «τεχνικές» και εστιασμένες αποκλειστικά στις επιστροφές. Ωστόσο, από την πλευρά των Ταλιμπάν, η ίδια συνάντηση παρουσιάστηκε ως ιστορική: ένα βήμα προς την κανονικοποίηση προξενικών σχέσεων με χώρες της ΕΕ. Αυτή η διπλή ανάγνωση είναι χαρακτηριστική του νέου τοπίου: αυτό που για κάποιους είναι διαχείριση πρακτικών ζητημάτων, για τους Ταλιμπάν γίνεται αφήγημα νομιμοποίησης.

Σε επιμέρους ευρωπαϊκό επίπεδο, οι επαφές επίσης πυκνώνουν. Η Βρετανία έχει μιλήσει για «περιορισμένη και ρεαλιστική» συνεργασία, κυρίως μέσω της αποστολής της στο Κατάρ. Σε Γερμανία και τουλάχιστον τέσσερις ακόμη δυτικοευρωπαϊκές πρωτεύουσες, βασικά προξενεία βρίσκονται πλέον υπό τον έλεγχο των Ταλιμπάν αντί εκπροσώπων της προηγούμενης αφγανικής κυβέρνησης—ένα πρακτικό γεγονός με σαφή πολιτική βαρύτητα, ακόμη κι αν δεν ονομάζεται επίσημη αναγνώριση.

Περιφερειακά συμφέροντα: ασφάλεια, ενέργεια και εμπορικοί διάδρομοι

Αν στην Ευρώπη το κίνητρο συχνά συνδέεται με το μεταναστευτικό και τη διαχείριση ροών, για τις χώρες της Κεντρικής Ασίας η εξωστρέφεια των Ταλιμπάν αγγίζει ένα ευρύτερο γεωοικονομικό σχέδιο. Φέτος, αξιωματούχοι από Τατζικιστάν, Τουρκμενιστάν, Κιργιστάν, Ουζμπεκιστάν και Καζακστάν επισκέφθηκαν την Καμπούλ ή άλλες πόλεις, αναζητώντας εμπορικές οδούς και συμφωνίες για αγωγούς. Για τα περίκλειστα κράτη, η πρόσβαση σε λιμάνια και διεθνείς διαδρομές δεν είναι πολυτέλεια αλλά στρατηγική ανάγκη. Το Αφγανιστάν, παρά την αστάθεια, λειτουργεί ως πιθανός διάδρομος.

Στο ίδιο πλέγμα κινήσεων εντάσσονται και επαφές με χώρες όπως η Ινδία, το Κατάρ, η Κίνα και το Ιράν, που είτε φιλοξένησαν αξιωματούχους των Ταλιμπάν είτε άνοιξαν νέους διαύλους επικοινωνίας. Όπως παρατηρεί ο Σιβάμ Σεκουαβάτ από το Observer Research Foundation, οι Ταλιμπάν δείχνουν πλέον να αισθάνονται σε πιο «σίγουρη θέση» και να αντιλαμβάνονται ότι, για μια σειρά περιφερειακών παικτών, είναι αναπόφευκτος συνομιλητής. Σε αυτό το περιβάλλον, κάθε συνάντηση—όσο «τεχνική» κι αν παρουσιάζεται—μετατρέπεται σε διπλωματικό κεφάλαιο. Οι Ταλιμπάν την αξιοποιούν ως απόδειξη ότι το καθεστώς τους σταδιακά γίνεται αποδεκτό.

Εμπλοκή χωρίς λευκή επιταγή

Η σκληρή απομόνωση που επιβλήθηκε μετά το 2021, με στόχο να αποφευχθεί η de facto αναγνώριση, μοιάζει να υποχωρεί. Πολλοί στη Δύση υποστηρίζουν πλέον ότι απαιτείται τουλάχιστον «παρασκηνιακή» εμπλοκή. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα υπάρξουν επαφές, αλλά με ποιους όρους και με ποια κόκκινη γραμμή.

Η Φερέστα Αμπάσι, ερευνήτρια του Human Rights Watch για το Αφγανιστάν, το θέτει με σαφήνεια: δεν απορρίπτει την εμπλοκή, ιδίως όταν αφορά ανθρωπιστική βοήθεια και τον μετριασμό της κρίσης. Εκφράζει όμως ανησυχία για τον τελικό στόχο: χωρίς συνεπές, ενιαίο μήνυμα από τη διεθνή κοινότητα ότι δεν μπορεί να υπάρξει «φιλία» χωρίς πραγματική πρόοδο στα δικαιώματα των γυναικών και στα ανθρώπινα δικαιώματα, οι επαφές κινδυνεύουν να μετατραπούν σε αργή, ανεπίσημη κανονικοποίηση. Και, όπως υπογραμμίζει, αυτή η συνέπεια σήμερα δεν φαίνεται.

Οι νέες επαφές προκύπτουν από έναν συνδυασμό παραγόντων: ανησυχίες περιφερειακής ασφάλειας, πίεση για περιορισμό της παράτυπης μετανάστευσης, αλλά και μια ρεαλιστική παραδοχή ότι οι Ταλιμπάν δύσκολα θα εκδιωχθούν άμεσα. Ο εκπρόσωπός τους, Ζαμπιχουλάχ Μουτζαχίντ, έχει δηλώσει ότι το «Ισλαμικό Εμιράτο» επιδιώκει σχέσεις με όλες τις χώρες, με ιδιαίτερη έμφαση στους γείτονες, λόγω στενών οικονομικών δεσμών και αλληλεξαρτήσεων.

Στο μεταξύ, η οικονομία παραμένει εύθραυστη και οι Ταλιμπάν προωθούν διασυνοριακά έργα υποδομών ως εργαλείο σταθεροποίησης και διπλωματίας. Επιπλέον, οι φυσικοί πόροι λειτουργούν ως δέλεαρ για εξωτερικούς παίκτες: η Καμπούλ επεκτείνει τον μεταλλευτικό τομέα, προσελκύοντας εταιρείες από την Κίνα και άλλες χώρες, σε μια προσπάθεια να δημιουργήσει έσοδα και να χτίσει σχέσεις συμφέροντος.