Καρχαρίες: «Προβλέπουν» τους τυφώνες

Από τον θρυλικό «κακό» της ταινίας «Τα σαγόνια του καρχαρία» μέχρι τους… ιπτάμενους πρωταγωνιστές του «Sharknado», ο κινηματογράφος έχει ταυτίσει τους καρχαρίες με τον φόβο, την απειλή και το απρόβλεπτο. Στην πραγματική ζωή, όμως, οι καρχαρίες μπορούν να συνδεθούν με κάτι εντελώς διαφορετικό: με την επιστημονική γνώση που μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τα πιο επικίνδυνα καιρικά φαινόμενα. Σήμερα, ερευνητές αναζητούν τρόπους ώστε οι καρχαρίες να λειτουργήσουν ως «κινητοί» παρατηρητές των ωκεανών, συλλέγοντας δεδομένα που μπορούν να βελτιώσουν την πρόβλεψη της έντασης των τυφώνων.

Η ιδέα είναι απλή αλλά εξαιρετικά φιλόδοξη: αντί να βασιζόμαστε αποκλειστικά σε δορυφόρους, σημαδούρες ή ερευνητικά πλοία —που δεν καλύπτουν πάντα τις πιο κρίσιμες περιοχές— να αξιοποιήσουμε ζώα που ήδη κινούνται αδιάκοπα σε τεράστιες θαλάσσιες εκτάσεις.

Οι καρχαρίες, με τις μεγάλες μεταναστεύσεις και τις συχνές καταδύσεις τους, μπορούν να γίνουν «φορείς» αισθητήρων και να τροφοδοτήσουν τα μοντέλα με μετρήσεις σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Οι καρχαρίες ως «κινητοί» αισθητήρες του ωκεανού

Στο επίκεντρο αυτής της προσέγγισης βρίσκεται η χρήση ειδικών συσκευών, γνωστών ως αισθητήρες CTD (Conductivity, Temperature, Depth). Πρόκειται για μικρές ηλεκτρονικές διατάξεις που προσαρμόζονται πάνω στους καρχαρίες και καταγράφουν συνεχώς τρία κρίσιμα στοιχεία του θαλασσινού νερού: θερμοκρασία, βάθος και ηλεκτρική αγωγιμότητα — έναν δείκτη που συνδέεται άμεσα με την αλατότητα. Αυτές οι πληροφορίες δεν είναι απλώς ενδιαφέρουσες για την ωκεανογραφία· αποτελούν πρώτες ύλες για ωκεανογραφικά, ατμοσφαιρικά και κλιματικά μοντέλα που προσπαθούν να «διαβάσουν» την πορεία και τη δυναμική ενός τυφώνα.

Όπως εξηγεί ο Άαρον Καρλάιλ, επικεφαλής της έρευνας και καθηγητής στη Σχολή Θαλάσσιας Επιστήμης και Πολιτικής του Πανεπιστημίου του Ντέλαγουερ, αισθητήρες που μεταφέρονται από ζώα έχουν χρησιμοποιηθεί με επιτυχία εδώ και χρόνια. Σε πολικές περιοχές, για παράδειγμα, θαλάσσιοι ελέφαντες έχουν βοηθήσει τους επιστήμονες να συλλέξουν δεδομένα από μέρη όπου οι κλασικές παρατηρήσεις είναι αραιές ή πρακτικά αδύνατες. Οι καρχαρίες, ωστόσο, ανοίγουν ένα νέο πεδίο εφαρμογής: είναι πολυάριθμοι, διασχίζουν μεγάλες αποστάσεις και σε πολλές περιπτώσεις είναι πιο εύκολο να προσεγγιστούν σε σχέση με άλλα προστατευόμενα θαλάσσια θηλαστικά.

Μέχρι πρόσφατα, η σήμανση καρχαριών γινόταν κυρίως για τη χαρτογράφηση μετακινήσεων και ενδιαιτημάτων. Τώρα, η ίδια τεχνική μετατρέπεται σε εργαλείο συλλογής περιβαλλοντικών δεδομένων: οι καρχαρίες δεν «παρακολουθούνται» μόνο· συμβάλλουν ενεργά στη μέτρηση του ωκεανού.

Η θερμότητα του ωκεανού που τροφοδοτεί τους τυφώνες

Το κομμάτι που ενδιαφέρει ιδιαίτερα τους ερευνητές είναι η θερμότητα που αποθηκεύεται στα ανώτερα στρώματα του ωκεανού, στο λεγόμενο μικτό στρώμα. Εκεί βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της ενέργειας που μπορεί να «ταΐσει» έναν τυφώνα. Με απλά λόγια: όσο πιο θερμό είναι το επιφανειακό και υποεπιφανειακό νερό σε κατάλληλο βάθος, τόσο περισσότερη ενέργεια υπάρχει διαθέσιμη για να ενισχυθεί το σύστημα.

Ο Καρλάιλ τονίζει ότι το θερμικό περιεχόμενο του μικτού στρώματος είναι κρίσιμη παράμετρος για την ένταση ενός τυφώνα. Το πρόβλημα είναι πως οι παραδοσιακές μετρήσεις δεν καλύπτουν πάντα τις σωστές περιοχές, τη σωστή στιγμή — ειδικά σε τμήματα του ωκεανού που είναι δύσκολο να δειγματοληπτούν συχνά. Εκεί ακριβώς έρχεται η συμβολή των καρχαριών: προσφέρουν κινητικότητα, συχνότητα μετρήσεων και πρόσβαση σε θαλάσσιες ζώνες που αλλιώς θα έμεναν «τυφλές» για τα μοντέλα.

Πώς «εξοπλίζονται» οι καρχαρίες με αισθητήρες

Η επιχείρηση ξεκινά συνήθως στις αρχές Μαΐου, όταν ορισμένα είδη καρχαριών με μεγάλες μεταναστευτικές διαδρομές πλησιάζουν τις αμερικανικές ακτές, επιστρέφοντας από τις χειμερινές περιοχές τους στον ανοιχτό Ατλαντικό. Οι ερευνητές βγαίνουν με σκάφος περίπου 50 έως 65 χιλιόμετρα από την ακτή και χρησιμοποιούν δολωμένες πετονιές. Μπορεί να χρειαστούν δύο με τρεις ώρες μέχρι να προσελκύσουν έναν καρχαρία.

Ο αισθητήρας τοποθετείται στο ραχιαίο πτερύγιο. Κάθε φορά που ο καρχαρίας ανεβαίνει στην επιφάνεια, η συσκευή μπορεί να συνδεθεί με δορυφορικό δίκτυο και να στείλει τις πληροφορίες που κατέγραψε. Η τοποθέτηση διαρκεί λιγότερο από πέντε λεπτά — μια διαδικασία που ο Καρλάιλ παρομοιάζει με «πιτ-στοπ» σε αγώνα αυτοκινήτων, επειδή απαιτεί ταχύτητα, συντονισμό και απόλυτη προσοχή ώστε να περιοριστεί η καταπόνηση του ζώου.

Υπάρχουν επίσης δικλείδες ασφαλείας: οι αισθητήρες είναι σχεδιασμένοι ώστε τα υλικά στερέωσης να διαβρώνονται σταδιακά και να αποκολλώνται με τον χρόνο, ενώ κάθε καρχαρίας ελέγχεται πριν απελευθερωθεί, στο πλαίσιο αυστηρών πρωτοκόλλων προστασίας.

Από κινηματογραφικός «κακός» σε συνεργάτης της επιστήμης

Οι ερευνητές επιμένουν ότι η πραγματικότητα απέχει πολύ από το χολιγουντιανό στερεότυπο. Η Καρολάιν Βιερνίκι, υποψήφια διδάκτορας Θαλάσσιας Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Ντέλαγουερ, το θέτει με χιούμορ: ο καρχαρίας δεν μοιάζει με τέρας της οθόνης, αλλά περισσότερο με «τον Μπομπ από το λογιστήριο» που κάνει τη δουλειά του — ανεβαίνει, καταγράφει, μεταδίδει, συνεχίζει. Και, φυσικά, η ομάδα ξεκαθαρίζει ότι δεν σκοπεύει να «ρίξει καρχαρίες σε ανεμοστρόβιλους», όπως στις ταινίες.

Για την εφαρμογή στον Βόρειο Ατλαντικό, ορισμένα είδη θεωρούνται ιδιαίτερα κατάλληλα επειδή διανύουν μεγάλες αποστάσεις και ανεβαίνουν συχνά στην επιφάνεια, εξασφαλίζοντας τακτική δορυφορική μετάδοση. Μεταξύ αυτών είναι ο βραχύπτερος μάκο, ο γαλάζιος καρχαρίας, ο λείος σφυροκέφαλος και νεαροί λευκοί καρχαρίες.

Στόχος: πιο έγκαιρες και ακριβείς προειδοποιήσεις

Αν το εγχείρημα αποδώσει, τα δεδομένα που συλλέγουν οι καρχαρίες θα μπορούν να ενσωματώνονται στα μοντέλα πρόγνωσης, βοηθώντας τους επιστήμονες να εκτιμούν με μεγαλύτερη ακρίβεια πόσο ισχυρός μπορεί να γίνει ένας τυφώνας καθώς πλησιάζει τις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ.

Αυτό έχει πρακτική σημασία για παράκτιες περιοχές από τη Βόρεια Καρολίνα έως τη Μασαχουσέτη, όπου η έγκαιρη και αξιόπιστη ενημέρωση μπορεί να κρίνει αποφάσεις εκκένωσης, προετοιμασίας υποδομών και προστασίας ανθρώπινων ζωών.