Αυξάνονται οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις εντείνονται, επηρεάζοντας άμεσα τη δημόσια υγεία και την καθημερινότητα εκατομμυρίων κατοίκων. Από τους παρατεταμένους καύσωνες και τις δασικές πυρκαγιές έως την εξάπλωση μολυσματικών ασθενειών και την αύξηση της γύρης, οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα σύνθετο και διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβαλλοντικό τοπίο.

Μελέτη που δημοσιεύεται στο επιστημονικό περιοδικό The Lancet καταλήγει ότι, παρότι πολλές πόλεις εφαρμόζουν μέτρα προσαρμογής, η πρόοδος παραμένει υπερβολικά αργή σε σχέση με την ταχύτητα των κλιματικών αλλαγών. Η έρευνα εξετάζει για πρώτη φορά 28 δείκτες που συνδέουν το κλίμα με την υγεία σε 850 από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές πόλεις, αναδεικνύοντας σημαντικές περιφερειακές ανισότητες τόσο ως προς τους κινδύνους όσο και ως προς την αντιμετώπισή τους.

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις ευρωπαϊκές πόλεις

Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι κίνδυνοι που σχετίζονται με την ακραία ζέστη έχουν αυξηθεί ιδιαίτερα στη Νότια Ευρώπη. Η θνησιμότητα που συνδέεται με τους καύσωνες αυξήθηκε σχεδόν κατά 161% στις πόλεις της περιοχής, συγκρίνοντας τις περιόδους 1991-2000 και 2015-2024. Η άνοδος αυτή αποδίδεται τόσο στην αύξηση της μέσης θερμοκρασίας όσο και στη μεγαλύτερη συχνότητα και διάρκεια των ακραίων θερμικών επεισοδίων.

Παράλληλα, ο κίνδυνος δασικών πυρκαγιών στις πόλεις της Νότιας Ευρώπης αυξήθηκε κατά 7% μεταξύ 2003 και 2023. Οι πυρκαγιές δεν απειλούν μόνο τις ζωές και τις περιουσίες, αλλά επιβαρύνουν σημαντικά την ατμόσφαιρα, καθώς ο καπνός και τα αιωρούμενα σωματίδια μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν αναπνευστικά και καρδιαγγειακά προβλήματα.

Στην Ανατολική Ευρώπη, οι κλιματικές συνθήκες που ευνοούν τη μετάδοση του δάγκειου πυρετού αυξήθηκαν κατά 369% μεταξύ των περιόδων 1982-2010 και 2015-2024. Η μεταβολή αυτή συνδέεται με την άνοδο της θερμοκρασίας και τη διεύρυνση των περιοχών όπου μπορούν να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν φορείς, όπως τα κουνούπια.

Την ίδια στιγμή, οι συγκεντρώσεις γύρης υπερδιπλασιάστηκαν στις πόλεις της Νότιας και της Ανατολικής Ευρώπης. Η μεγαλύτερη περίοδος ανθοφορίας και η αυξημένη παραγωγή γύρης ενδέχεται να επιτείνουν τα συμπτώματα αλλεργιών και άσθματος, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τα παιδιά, τους ηλικιωμένους και τα άτομα με ευαισθησία του αναπνευστικού.

Μέτρα προσαρμογής, αλλά με αργούς ρυθμούς

Οι ευρωπαϊκές πόλεις δεν παραμένουν αδρανείς. Οι ερευνητές έχουν καταγράψει περισσότερες από 1.500 δράσεις προσαρμογής, μεταξύ των οποίων συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για καύσωνες, δημιουργία χώρων πρασίνου, δενδροφυτεύσεις, φυτεμένες στέγες, έργα αντιπλημμυρικής προστασίας και πρωτοβουλίες για βιώσιμες μετακινήσεις.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι στο 88% των 533 μεγαλύτερων ευρωπαϊκών πόλεων, δηλαδή εκείνων με περισσότερους από 100.000 κατοίκους, η θερμοκρασία της αστικής επιφάνειας μειώθηκε κατά μέσο όρο κατά 0,7 βαθμούς Κελσίου μεταξύ 2014 και 2019. Οι μεγαλύτερες μειώσεις παρατηρήθηκαν στις πόλεις με περισσότερους χώρους πρασίνου, γεγονός που επιβεβαιώνει τη σημασία των δέντρων και της βλάστησης για τον περιορισμό του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας.

Οι χώροι πρασίνου προσφέρουν σκιά, μειώνουν τη θερμοκρασία και συμβάλλουν στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα. Παράλληλα, μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι ανάπαυσης και προστασίας κατά τη διάρκεια ακραίων καιρικών φαινομένων, αρκεί να είναι επαρκώς κατανεμημένοι σε όλες τις γειτονιές και προσβάσιμοι σε όλους τους κατοίκους.

Οι ανισότητες και τα εμπόδια στην εφαρμογή λύσεων

Η μελέτη επισημαίνει ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής δεν κατανέμονται ισότιμα. Οι πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, όπως οι ηλικιωμένοι, τα άτομα με χρόνια νοσήματα, οι κάτοικοι περιοχών με περιορισμένο πράσινο και τα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα, συχνά αντιμετωπίζουν μεγαλύτερους κινδύνους και διαθέτουν λιγότερους πόρους για προστασία.

Οι ερευνητές αναγνωρίζουν επίσης ορισμένους περιορισμούς της μελέτης. Επειδή τα δεδομένα είναι κυρίως διαθέσιμα σε επίπεδο δήμου, δεν αποτυπώνουν πάντοτε τις διαφορές μεταξύ συνοικιών μέσα στην ίδια πόλη. Επιπλέον, η έλλειψη στοιχείων δεν επέτρεψε να υπολογιστούν πλήρως ορισμένες συνέπειες, όπως το οικονομικό κόστος της κλιματικής αλλαγής για τα συστήματα υγείας.

Παρά την ύπαρξη τεχνογνωσίας και διαθέσιμων λύσεων, η εφαρμογή τους καθυστερεί λόγω οικονομικών και τεχνικών εμποδίων, αλλά και εξαιτίας ανεπαρκούς πολιτικής δέσμευσης. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς, πολλές από τις αναγκαίες παρεμβάσεις είναι ήδη γνωστές, όμως σπάνια εφαρμόζονται με την απαιτούμενη ταχύτητα και κλίμακα.

Άμεσες προτεραιότητες για τις ευρωπαϊκές πόλεις

Οι ειδικοί ζητούν έναν συνδυασμό μέτρων προσαρμογής στους καύσωνες, αστικού μετασχηματισμού και δραστικής μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η μετάβαση αυτή θα μπορούσε να προσφέρει διπλό όφελος: να περιορίσει την υπερθέρμανση του πλανήτη και να βελτιώσει άμεσα την υγεία, μειώνοντας την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Μεταξύ των επειγόντων μέτρων περιλαμβάνονται η ενίσχυση των συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης και η ενσωμάτωσή τους στα σχέδια πολιτικής προστασίας και αστικής προσαρμογής. Παράλληλα, απαιτείται ανασχεδιασμός των πόλεων με περισσότερα δέντρα και πάρκα, υλικά που απορροφούν λιγότερη θερμότητα, περιορισμό των αδιαπέραστων επιφανειών και καλύτερη διαχείριση των υδάτων.

Η προώθηση του περπατήματος, της ποδηλασίας και των δημόσιων συγκοινωνιών μπορεί επίσης να μειώσει τις εκπομπές, την κυκλοφοριακή συμφόρηση και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Η Ευρώπη είναι η ήπειρος που θερμαίνεται ταχύτερα, με ρυθμό περίπου διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Επομένως, η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στις ευρωπαϊκές πόλεις δεν μπορεί να αναβάλλεται. Χρειάζεται άμεση, συντονισμένη και κοινωνικά δίκαιη δράση, ώστε οι πόλεις να γίνουν πιο ανθεκτικές, πιο υγιείς και καλύτερα προετοιμασμένες για το μέλλον.