Στρατηγική ευκαιρία ή γεωπολιτικό ρίσκο το κουρδικό χαρτί στον πόλεµο Ιράν – ΗΠΑ – Ισραήλ

Tου ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ (ΣΑΚΗ) ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ *

Ο πόλεµος που εξελίσσεται στη Μέση Ανατολή µεταξύ του Ιράν από τη µία πλευρά και των ΗΠΑ και Ισραήλ από την άλλη επαναφέρει στο προσκήνιο έναν από τους πιο σύνθετους γεωπολιτικούς παράγοντες της περιοχής: το κουρδικό ζήτηµα. Οι Κούρδοι, ο µεγαλύτερος λαός χωρίς κράτος στον κόσµο, είναι διασκορπισµένοι σε τέσσερα κράτη – την Τουρκία, το Ιράν, το Ιράκ, και τη Συρία– και κάθε µεγάλη γεωπολιτική κρίση στη Μέση Ανατολή επηρεάζει άµεσα τη θέση τους.

Στη σηµερινή συγκυρία, η πιθανότητα ενεργοποίησης κουρδικών δυνάµεων εναντίον της Τεχεράνης επανέρχεται στο προσκήνιο. Πληροφορίες που κυκλοφορούν σε διπλωµατικούς κύκλους και διεθνή µέσα αναφέρουν ότι κουρδικές οργανώσεις βρίσκονται σε επαφές µε την Ουάσινγκτον για ενδεχόµενη στρατιωτική συνεργασία. Το ενδεχόµενο αυτό, ωστόσο, συνοδεύεται από σοβαρούς κινδύνους και στρατηγικά διλήµµατα.

Η σχέση των Κούρδων µε τις µεγάλες δυνάµεις χαρακτηρίζεται εδώ και δεκαετίες από έναν επαναλαµβανόµενο κύκλο συνεργασίας και εγκατάλειψης. Σε πολλές περιπτώσεις οι κουρδικές οργανώσεις χρησιµοποιήθηκαν ως στρατηγικό εργαλείο σε περιφερειακές συγκρούσεις, χωρίς όµως να υπάρξει µακροπρόθεσµη πολιτική στήριξη.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγµα της τελευταίας περιόδου ήταν η συνεργασία των κουρδικών δυνάµεων της βόρειας Συρίας µε τις Ηνωµένες Πολιτείες στον πόλεµο κατά του ISIS. Οι οργανώσεις YPG και Syrian Democratic Forces αποτέλεσαν τον βασικό χερσαίο σύµµαχο της Ουάσινγκτον και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ήττα του «Ισλαµικού Κράτους».

Αποχώρηση… και επιφυλακτικότητα

Ωστόσο, το 2019, κατά την πρώτη προεδρία του Τραµπ η αποχώρηση των αµερικανικών δυνάµεων από τη βόρεια Συρία επέτρεψε την τουρκική στρατιωτική επέµβαση και την απώλεια σηµαντικών κουρδικών εδαφών.

Η εµπειρία αυτή επαναλήφθηκε εν µέρει και πρόσφατα. Πριν από περίπου έναν µήνα, δυνάµεις του νέου ισλαµιστή ηγέτη της Συρίας, Ahmed al-Sharaa,κινήθηκαν εναντίον κουρδικών περιοχών στη βόρεια Συρία. Οι κουρδικές δυνάµεις πιέστηκαν στρατιωτικά και τελικά υποχρεώθηκαν να αποδεχθούν έναν συµβιβασµό: οι Σύριοι Κούρδοι µαχητές θα εντάσσονταν στον συριακό στρατό, ενώ οι Ιρακινοί Κούρδοι που πολεµούσαν στο πλευρό τους θα έπρεπε να αποχωρήσουν από τη χώρα.

Την ίδια περίοδο, ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία, Tom Barrack, δήλωσε ότι η Ουάσινγκτον «δεν χρειάζεται πλέον τους Κούρδους όπως στο παρελθόν».

Αυτές οι εµπειρίες έχουν διαµορφώσει ένα ισχυρό αίσθηµα επιφυλακτικότητας στο κουρδικό πολιτικό κατεστηµένο. Με άλλα λόγια, οι κουρδικές οργανώσεις αντιµετωπίζουν πλέον µε µεγάλη προσοχή κάθε πρόταση συνεργασίας από µεγάλες δυνάµεις, γνωρίζοντας ότι οι γεωπολιτικές προτεραιότητες µπορούν να αλλάξουν γρήγορα.

Στο δυτικό Ιράν ζουν περίπου 8 έως 10 εκατοµµύρια Κούρδοι. Στην περιοχή δραστηριοποιούνται οργανώσεις όπως το PJAK,το Kurdistan Democratic Party of Iran και η Komala.

Ισχυρή στρατιωτική παρουσία

Παρά την παρουσία αυτών των οργανώσεων, οι κουρδικές δυνάµεις δεν διαθέτουν τη στρατιωτική ισχύ για να αµφισβητήσουν µόνες τους τον έλεγχο της Τεχεράνης. Το ιρανικό κράτος έχει αναπτύξει ισχυρότατη στρατιωτική παρουσία στις κουρδικές επαρχίες µέσω των Φρουρών της επανάστασης.

Οι Φρουροί της Επανάστασης αποτελούν έναν από τους πιο ισχυρούς στρατιωτικούς οργανισµούς της Μέσης Ανατολής και διαθέτουν εµπειρία δεκαετιών στην αντιµετώπιση ανταρτικών κινηµάτων.

Στο βόρειο Ιράκ λειτουργεί η αυτόνοµη Περιφέρεια του Κουρδιστάν, η οποία διαθέτει τις δικές της ένοπλες δυνάµεις, τις Peshmerga.

Η ηγεσία στο Ερµπίλ προσπαθεί να διατηρεί ισορροπίες µεταξύ Δύσης και Τεχεράνης. Μια άµεση εµπλοκή σε πόλεµο εναντίον του Ιράν θα µπορούσε να προκαλέσει σοβαρά αντίποινα, καθώς η Τεχεράνη έχει ήδη πραγµατοποιήσει επανειληµµένα πυραυλικά πλήγµατα σε κουρδικές βάσεις στο ιρακινό έδαφος.

Σύµφωνα µε πληροφορίες από αµερικανικές πηγές, κουρδικές οργανώσεις έχουν θέσει συγκεκριµένες στρατιωτικές προϋποθέσεις πριν εξετάσουν οποιαδήποτε εµπλοκή σε σύγκρουση µε το Ιράν.

Μεταξύ των αιτηµάτων που φέρονται να έχουν τεθεί προς την Ουάσινγκτον είναι:

• επιβολή ζώνης απαγόρευσης πτήσεων πάνω από τις κουρδικές περιοχές
• καταστροφή αποθηκών όπλων και στρατιωτικών εγκαταστάσεων του Ιράν στις περιοχές επιχειρήσεων
• αεροπορική κάλυψη για τις κουρδικές δυνάµεις.

Εντυπωσιακό είναι ότι µέχρι στιγµής δεν έχουν διατυπωθεί δηµόσια µεγάλα πολιτικά ανταλλάγµατα, όπως εγγυήσεις αυτονοµίας.

Στο ήδη περίπλοκο σκηνικό προστέθηκε και µια νέα πρόταση από την Τουρκία. Η Άγκυρα ανακοίνωσε ότι εξετάζει τη δηµιουργία µιας ζώνης ελέγχου στο έδαφος του Ιράν µε το επιχείρηµα της αντιµετώπισης µεταναστευτικών ροών.

Ζώνες ασφαλείας

Η πρόταση αυτή θυµίζει το µοντέλο των «ζωνών ασφαλείας» που δηµιούργησε η Τουρκία στη βόρεια Συρία. Ωστόσο, η εφαρµογή ενός τέτοιου σχεδίου στο Ιράν θα ήταν πολύ πιο δύσκολη, καθώς η Τεχεράνη διαθέτει ισχυρό στρατό και πλήρη κρατική κυριαρχία στις περιοχές αυτές.

Για να υλοποιηθεί ένα τέτοιο σενάριο θα απαιτούνταν είτε δραµατική αποδυνάµωση του ιρανικού κράτους είτε µια ευρύτερη διεθνής στρατιωτική επιχείρηση. Σε διαφορετική περίπτωση, είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η Τεχεράνη θα αποδεχόταν µια τέτοια εξέλιξη.

Η ενεργοποίηση του κουρδικού παράγοντα θα µπορούσε θεωρητικά να δηµιουργήσει ένα δεύτερο µέτωπο πίεσης εναντίον του Ιράν. Ωστόσο, η ισχυρή παρουσία των Φρουρών της Επανάστασης στις κουρδικές περιοχές, οι πιθανές αντιδράσεις της Τουρκίας και οι κίνδυνοι ευρύτερης αποσταθεροποίησης καθιστούν το σενάριο εξαιρετικά περίπλοκο.

Για τον λόγο αυτό, το κουρδικό χαρτί παραµένει προς το παρόν περισσότερο εργαλείο στρατηγικής πίεσης παρά άµεση πραγµατικότητα.

* Αντιπτέραρχος ε.α.