«Σήμερα τα Φώτα και ο φωτισμός, η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός…»

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ της Μαριαλένας Χαραλαμποπούλου *

Τα Θεοφάνια είναι µια από τις µεγαλύτερες γιορτές του ελληνικού εορτολογίου.

Ο λαός µας ονοµάζει ποιητικά τα Θεοφάνια, «Φώτα», «Ολόφωτα», «Ξέφωτα» και «Φωτόγεννα» γιατί τότε φωτίζεται ο κόσµος, αγιάζονται τα νερά και εκδιώκονται τα δαιµονικά όντα.

Η εορτή αυτή περικλείει πολλές εκδηλώσεις που αποτελούν διαιώνιση αρχαίων ελληνικών εθίµων και συµβολίζουν τον «καθαρισµό» της γης από τα κακά πνεύµατα και την αναγέννηση που φέρνει ο νέος χρόνος.

Στην Μακεδονία και σε άλλες περιοχές της χώρας αναβιώνουν ποικίλα δρώµενα που έχουν τις ρίζες τους στην διονυσιακή λατρεία (µεταµφιέσεις, κουδούνια, τραγούδια, χοροί, αναπαραστάσεις) και έχουν ως κύριο σκοπό την εξασφάλιση της «ευετηρίας».

Με τον όρο «ευετηρία» εννοούµε την τελετουργική εξασφάλιση της υγείας των ανθρώπων, της προκοπής των καλλιεργειών, της ευφορίας των καρπών και της γονιµότητας των ζώων, δηλαδή ό, τι ο λαός ονοµάζει περιληπτικά «καλοχρονιά».

«Οι Αράπηδες»

Σε χωριά της Καβάλας και της Δράµας, αναβιώνει το έθιµο των «Αράπηδων», το οποίο έχει ενταχθεί στο «Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονοµιάς».

Οι «Αράπηδες» είναι άνδρες µεταµφιεσµένοι µε µαύρες κάπες και ψηλές οξυκόρυφες µάσκες από γιδοπροβιές. Φορούν κουδούνια ή «µπατάλια» όπως τα αποκαλούν, στην µέση τους και κρατούν ξύλινα σπαθιά.

Οι οµάδες των «Αράπηδων» παρελαύνουν στους δρόµους, υπό τους εκκωφαντικούς ήχους των κουδουνιών τους και τους συνοδεύουν οι «Παππούδες», οι «Γκιλίγκες» και οι «Τσολιάδες» υπό τους ήχους τρίχορδων αχλαδόσχηµων λυρών και νταϊρέδων.

Δύο αρχηγοί οµάδων παλεύουν µέχρι την τελική πτώση του ενός. Στην συνέχεια, γύρω από τον πεσµένο αρχηγό, µαζεύονται όλοι, σε µια µυσταγωγία, που τελειώνει µε την «ανάσταση» του νεκρού και τον ιδιόρρυθµο ξέφρενο χορό όλων.

Σύµφωνα µε την παράδοση, η αναπαράσταση αυτή συµβολίζει τον θάνατο του Διονύσου από τους Τιτάνες και την ανάστασή του από τον Δία και παράλληλα την χειµερία νάρκη της φύσης, που είναι ο Χειµώνας και την αναγέννησή της µε τον ερχοµό της Άνοιξης.

«Οι Μωµόγεροι»

Το έθιµο των «Μωµόγερων» αποτελεί Άυλη Πολιτιστική Κληρονοµιά της Ελλάδος και του Πόντου και ενεγράφη στον κατάλογο της UNESCO το 2016, προστατεύοντας την µνήµη και τις παραδόσεις του Ποντιακού Ελληνισµού.

Κάποιοι θεωρούν πως η λέξη προέρχεται από τον αρχαιοελληνικό θεό, Μώµο, ο οποίος ήταν θεός της χλεύης, της ειρωνείας και του σαρκασµού.

Το δρώµενο αναβιώνει τις ηµέρες του Δωδεκαηµέρου σε χωριά της Κοζάνης, µε χαρακτήρα ευετηριακό, ψυχαγωγικό και σατυρικό.

Οι συµµετέχοντες φορούν τοµάρια ζώων (λύκων, τράγων) ενώ άλλοι ντύνονται µε στολές ανθρώπων οπλισµένων µε σπαθιά.

Στο δρώµενο πρωταγωνιστούν ο γέρος, η νύφη και ο νέος.

Η «νύφη» συµβολίζει την γονιµότητα, ενώ ο «νέος» και ο «γέρος» µονοµαχούν για αυτή, µε την νίκη του νέου να συµβολίζει την αλλαγή του χρόνου.

Η παράσταση δίνεται σε αυλές σπιτιών και σε πλατείες, παίζοντας µουσική, χορεύοντας και κάνοντας αστεία, για να φέρουν καλοχρονιά και γονιµότητα.

«Οι Φωταράδες»

Το έθιµο των «Φωταράδων» ζωντανεύει σε πολλά χωριά της Χαλκιδικής. Ο «βασιλιάς», ντυµένος µε τσοµπάνικη κάπα και οι «Φωταράδες», ντυµένοι µε την τοπική ενδυµασία, κρατώντας µεγάλα ξύλινα σπαθιά, προσπαθούν να αποτρέψουν οποιονδήποτε επιχειρεί να κλέψει ένα λουκάνικο που στήνεται στην πλατεία του χωριού.

«Τα Τζαµαλάρια»

Στην Άρνισσα Πέλλας αναβιώνουν τα «Τζαµαλάρια». Επίκεντρο του εθίµου είναι ο γάµος και πρωταγωνιστικό ρόλο έχει ένα ζιζάνιο, το «µπουµπάρι», που µπαίνει ανάµεσα στους «νεόνυµφους» και τους παρενοχλεί, προτείνοντάς τους άλλο ταίρι. Το έθιµο περιλαµβάνει ατελείωτο γλέντι στους δρόµους του χωριού.

«Η Καµήλα και η Νύφη»

Στην Γαλάτιστα της Χαλκιδικής αναβιώνει το έθιµο της «Καµήλας και της Νύφης», που έχει τις ρίζες του στην εποχή της Τουρκοκρατίας, όταν ο Αγάς του χωριού, άρπαξε µια όµορφη κοπέλα την Μανιώ, προκειµένου να την κλείσει στο χαρέµι του.

Τα παλικάρια του χωριού, µε αρχηγό τον αγαπηµένο της, έφτιαξαν µία καµήλα, κάποιοι κρύφτηκαν κάτω από αυτή, ενώ άλλοι ακολουθούσαν µασκαρεµένοι, ψάχνοντας όλη την περιοχή για να την βρουν. Και τα κατάφεραν! Την εποµένη την στεφάνωσαν µε τον αγαπηµένο της!

«Γιάλα – Γιάλα»

Στην Ερµιόνη της Αργολίδας αναβιώνει το «γιάλα – γιάλα», πάνω από 50 χρόνια. Τα ξηµερώµατα των Φώτων, οι νέοι, φορώντας παραδοσιακές ναυτικές φορεσιές, γυρίζουν σε όλα τα σπίτια της περιοχής, τραγουδώντας:

«Στη θάλασσα θα πέσω καλέ, βαθιά στα κύµατα, να πιάσω την ποδιά σου µε τα κεντήµατα, γιάλα-γιάλα.

Αν είσαι κι αν δεν είσαι του Δήµαρχου τσουπί, εγώ θα σε φιλήσω κι ας πάω φυλακή, γιάλα-γιάλα».

«Τα πορτογάλια»

Στην Λευκάδα, οι κάτοικοι ρίχνουν στην θάλασσα από ένα «µάτσο πορτογάλια» (τοπικό ιδίωµα), τα οποία είναι δεµένα µεταξύ τους µε σπάγκο.

Στη συνέχεια, τα παίρνουν στο σπίτι τους για ευλογία και αφήνουν ένα από αυτά για ένα ολόκληρο χρόνο στα εικονίσµατα.

* Γεωπόνος,

Τεχνολόγος τροφίµων, Γ.Π.Α