Οταν το εθνικό µεγαλείο σβήνει τη δηµοκρατία

Toυ ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Η νέα κινηµατογραφική ταινία του Σµαραγδή για τον Ιωάννη Καποδίστρια έρχεται να προστεθεί σε µια µακρά ελληνική παράδοση ιστορικών υπερπαραγωγών που αντιµετωπίζουν το παρελθόν περισσότερο ως εθνικό µύθο και λιγότερο ως πεδίο κριτικής σκέψης. Με έντονο συναισθηµατισµό, ηρωοποίηση και ένα γνώριµο αφήγηµα «εθνικής ενότητας», η ταινία επιχειρεί να αποδώσει δικαιοσύνη σε µια ιστορική µορφή που, αναµφίβολα, υπήρξε κεντρική στη γέννηση του νεοελληνικού κράτους.

Το ερώτηµα, όµως, παραµένει αµείλικτο: έχουµε ανάγκη, ως κοινωνία που θέλει να λέγεται προοδευτική, από ακόµη µία εξιδανίκευση της εξουσίας;

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας σε µια περίοδο χάους, φτώχειας και γεωπολιτικής ασφυξίας. Κανείς δεν µπορεί να του αφαιρέσει την οργανωτική του ικανότητα, τη διεθνή εµπειρία και την προσπάθεια συγκρότησης κρατικών δοµών από το µηδέν.

Ωστόσο, η πολιτική του αντίληψη ήταν σαφής και αδιαπραγµάτευτη: η Ελλάδα δεν ήταν, κατά τη γνώµη του, ώριµη για δηµοκρατία. Η εξουσία όφειλε να ασκείται συγκεντρωτικά, από µια «φωτισµένη» διοίκηση, χωρίς Σύνταγµα, χωρίς αντιπροσώπευση και χωρίς θεσµικές εγγυήσεις πολιτικών ελευθεριών.

Αυτή η επιλογή δεν ήταν τεχνική ούτε προσωρινή. Ήταν βαθιά ιδεολογική.

Ο Καποδίστριας κυβέρνησε χωρίς Εθνοσυνέλευση, ανέστειλε τα συνταγµατικά αιτήµατα της Επανάστασης και αντιµετώπισε τη διαφωνία ως απειλή για τη συνοχή του κράτους. Ο έλεγχος του Τύπου, οι φυλακίσεις πολιτικών αντιπάλων και η απαξίωση της λαϊκής συµµετοχής δεν συνιστούν «αναγκαίο κακό» µιας δύσκολης περιόδου, αλλά συνειδητή πολιτική επιλογή. Το κράτος συγκροτήθηκε πάνω στην αρχή της υπακοής και όχι της πολιτικής ελευθερίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι από πολύ νωρίς αναπτύχθηκε ισχυρή αντιπολίτευση, η οποία δεν περιορίστηκε σε τοπικούς προκρίτους ή οµάδες που έχαναν προνόµια. Αντιθέτως, εκφράστηκε από διανοούµενους, νοµικούς και πολιτικούς µε σαφή δηµοκρατικό προσανατολισµό. Ο Αδαµάντιος Κοραής, κορυφαία µορφή του Νεοελληνικού Διαφωτισµού, υπήρξε από τους πιο αυστηρούς επικριτές του Καποδίστρια. Κατήγγειλε ανοιχτά τον συγκεντρωτισµό, τη δυσπιστία προς τον λαό και τη µετατροπή της κυβέρνησης σε προσωπικό µηχανισµό εξουσίας.

Για τον Κοραή, η εθνική ανεξαρτησία δεν µπορούσε να υπάρξει χωρίς Σύνταγµα, χωρίς ελευθερία λόγου και χωρίς ενεργούς πολίτες.

Στην ίδια γραµµή κινήθηκε και ο Αναστάσιος Πολυζωΐδης, µέσα από την εφηµερίδα «Απόλλων», έναν από τους σηµαντικότερους πυρήνες αντιπολιτευτικού λόγου της εποχής. Ο «Απόλλων» δεν αµφισβήτησε την ανάγκη κρατικής συγκρότησης, αλλά αποκάλυψε τον αυταρχικό χαρακτήρα της διακυβέρνησης, τη φίµωση της κοινωνίας και τη συστηµατική υποκατάσταση των πολιτών από διορισµένους µηχανισµούς εξουσίας.

Η κριτική αυτή βαφτίστηκε τότε «αντεθνική» -όπως συχνά συµβαίνει κάθε φορά που αµφισβητείται η απόλυτη εξουσία στο όνοµα του έθνους.

Κάπως έτσι γεννιέται και αναπαράγεται διαχρονικά το αφήγηµα του «εµφυλίου» και του «διχασµού». Κάθε κοινωνική αντίδραση, κάθε διεκδίκηση πολιτικών και κοινωνικών δικαιωµάτων παρουσιάζεται ως απειλή για την εθνική ενότητα. Όµως η Ιστορία είναι σαφής: οι περισσότερες εσωτερικές συγκρούσεις σε αυτόν τον τόπο ξεσπούν όταν οι ανώτερες οικονοµικές και πολιτικές τάξεις περνούν καλά εις βάρος της κοινωνικής πλειοψηφίας, σε περιόδους µεγάλης εθνικής και κοινωνικής δυστυχίας. Τότε, η αντίδραση των πολλών βαφτίζεται «εµφύλιος».

Το ίδιο συνέβη και επί Καποδίστρια. Και δεν έληξε µε τον θάνατό του. Το αίτηµα για Σύνταγµα και συνταγµατικές ελευθερίες επανήλθε δυναµικά µε την Επανάσταση της 3ης Σεπτεµβρίου 1843 κατά του Όθωνα. Το αίτηµα αυτό δεν ήταν ιστορική παρένθεση· ήταν διαρκής απαίτηση µιας κοινωνίας που δεν αρκέστηκε ποτέ σε µια ανεξαρτησία χωρίς δηµοκρατία.

Γι’ αυτό και οι σύγχρονες κινηµατογραφικές υπερπαραγωγές που υµνούν µονοδιάστατα το εθνικό µεγαλείο, αναπαράγοντας θεωρίες διαρκούς συνωµοσίας εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών και ένα ψευδεπίγραφο αφήγηµα «ενότητας», θυµίζουν περισσότερο τις ιδεολογικές κατασκευές άλλων εποχών -όπως τις ταινίες τύπου Τζέιµς Πάρις επί χούντας- παρά έναν ώριµο διάλογο µε την Ιστορία.

Οι Έλληνες που θυσιάστηκαν -πάνω από ένα εκατοµµύριο ψυχές- δεν αγωνίστηκαν µόνο για να είναι ελεύθεροι ως έθνος. Αγωνίστηκαν για να είναι ελεύθεροι ως πολίτες, µε δικαιώµατα, λόγο και έλεγχο πάνω στην εκάστοτε εξουσία. Αυτό το αίτηµα δεν χωρά σε κινηµατογραφικές αγιογραφίες ούτε σε εθνικούς µύθους.

Αν θέλουµε πραγµατικά να τιµήσουµε την Ιστορία µας, οφείλουµε να την αντιµετωπίσουµε µε πολιτική ωριµότητα και κριτική σκέψη. Όχι ως υπερπαραγωγή που σβήνει τη δηµοκρατία στο όνοµα του εθνικού µεγαλείου, αλλά ως ζωντανή εµπειρία συγκρούσεων, διεκδικήσεων και αγώνων που συνεχίζουν να µας αφορούν µέχρι σήµερα.

* Πολιτικός αναλυτής,

Δηµοσιογράφος