Οι νέες διαστάσεις του µεταναστευτικού, οι «φλόγες» του Μπέλφαστ και το «φούντωµα» της ακροδεξιάς

Tου ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Οι εικόνες που έφτασαν τις τελευταίες ηµέρες από το Μπέλφαστ δεν αποτελούν απλώς ένα ακόµη επεισόδιο βίας σε µια ευρωπαϊκή πόλη. Συνιστούν µια ανησυχητική υπενθύµιση ότι η ακροδεξιά στην Ευρώπη δεν βρίσκεται πλέον στο πολιτικό περιθώριο. Αντιθέτως, αξιοποιεί κάθε κοινωνική ένταση, κάθε εγκληµατικό περιστατικό και κάθε αδυναµία των κυβερνήσεων να διαχειριστούν αποτελεσµατικά το µεταναστευτικό ζήτηµα, προκειµένου να επανέλθει δυναµικά στο προσκήνιο. Καµένα λεωφορεία, εµπρησµοί κατοικιών, σπασµένες βιτρίνες και οικογένειες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους µέσα στη νύχτα συνέθεσαν το σκηνικό των ταραχών που συγκλόνισαν τη βορειοϊρλανδική πρωτεύουσα. Οι εικόνες θύµισαν σε πολλούς τις πιο σκοτεινές περιόδους της ευρωπαϊκής ιστορίας, όταν ο φόβος και η συλλογική ενοχοποίηση µετατρέπονταν σε πολιτικά εργαλεία.

Αφορµή για την έκρηξη της έντασης αποτέλεσε η αποτρόπαια απόπειρα αποκεφαλισµού ενός κατοίκου του βόρειου Μπέλφαστ από Σουδανό µετανάστη. Το θύµα υπέστη εξαιρετικά σοβαρά τραύµατα στο πρόσωπο και στα µάτια, ενώ σύµφωνα µε τις βρετανικές αρχές η άµεση επέµβαση πολιτών απέτρεψε µια ακόµη µεγαλύτερη τραγωδία. Πρόκειται αναµφίβολα για µια φρικιαστική εγκληµατική πράξη που προκάλεσε σοκ στη βρετανική κοινωνία και δικαιολογηµένα καταδικάστηκε από το σύνολο του πολιτικού κόσµου. Ωστόσο, µέσα σε ελάχιστες ώρες, το περιστατικό έπαψε να αντιµετωπίζεται ως µια µεµονωµένη εγκληµατική ενέργεια και µετατράπηκε σε πεδίο πολιτικής εκµετάλλευσης. Μέσω των µέσων κοινωνικής δικτύωσης, ακροδεξιοί λογαριασµοί και γνωστές προσωπικότητες του χώρου επιχείρησαν να συνδέσουν την πράξη ενός ανθρώπου µε ολόκληρες µεταναστευτικές κοινότητες. Έτσι, η οργή για ένα έγκληµα µετατράπηκε σταδιακά σε µίσος απέναντι σε ανθρώπους που δεν είχαν καµία σχέση µε το περιστατικό.

Ανασύνταξη…

Οι ταραχές που ακολούθησαν έδειξαν ακριβώς αυτή τη µετάβαση. Οι επιθέσεις δεν στράφηκαν εναντίον του κατηγορούµενου αλλά εναντίον κατοικιών όπου διέµεναν µετανάστες, οικογενειών που βρέθηκαν ξαφνικά στο στόχαστρο µόνο και µόνο λόγω της καταγωγής τους. Η συλλογική ευθύνη, ένα από τα πιο επικίνδυνα πολιτικά εργαλεία που γνώρισε η Ευρώπη κατά τον 20ό αιώνα, έκανε ξανά την εµφάνισή της. Το Μπέλφαστ δεν αποτελεί µεµονωµένη περίπτωση. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σε ολόκληρη την Ευρώπη µια σταδιακή ανασύνταξη των ακροδεξιών πολιτικών δυνάµεων. Από τη Γαλλία και τη Γερµανία µέχρι την Ολλανδία, την Αυστρία και τις σκανδιναβικές χώρες, τα κόµµατα της εθνικιστικής δεξιάς εµφανίζουν αυξηµένα ποσοστά και επηρεάζουν ολοένα περισσότερο την πολιτική ατζέντα. Το µεταναστευτικό έχει µετατραπεί στο βασικό πεδίο πάνω στο οποίο οικοδοµείται η πολιτική τους στρατηγική.

Η βασική τους µέθοδος είναι γνωστή. Η εγκληµατικότητα, η στεγαστική κρίση, η πίεση στις δηµόσιες υπηρεσίες και η κοινωνική ανασφάλεια παρουσιάζονται ως άµεσες συνέπειες της µετανάστευσης. Με αυτόν τον τρόπο δηµιουργείται ένα απλοϊκό αλλά πολιτικά αποτελεσµατικό αφήγηµα που προσφέρει εύκολους ενόχους για σύνθετα προβλήµατα. Η πραγµατικότητα, βέβαια, είναι πολύ πιο σύνθετη, όµως ο πολιτικός λόγος της ακροδεξιάς αντλεί δύναµη ακριβώς από την απλοποίηση.

Πύλες εισόδου…

Ιδιαίτερα οι χώρες της Μεσογείου, όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία, εξακολουθούν να αποτελούν βασικές πύλες εισόδου προς την Ευρώπη. Αυτό τις φέρνει στο επίκεντρο µιας δύσκολης εξίσωσης: από τη µία πλευρά η ανάγκη αποτελεσµατικής διαχείρισης των µεταναστευτικών ροών και από την άλλη η υποχρέωση προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωµάτων και των διεθνών συµβάσεων που αποτελούν θεµέλιο του ευρωπαϊκού οικοδοµήµατος. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, πολιτικές πρωτοβουλίες που πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν περιθωριακές αποκτούν ολοένα µεγαλύτερη απήχηση. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί η πρόσφατη πρωτοβουλία της ελβετικής ακροδεξιάς. Το εθνικιστικό SVP οδήγησε τη χώρα σε δηµοψήφισµα µε στόχο να επιβληθεί ανώτατο όριο πληθυσµού στα 10 εκατοµµύρια κατοίκους έως το 2050, συνδέοντας ευθέως τη δηµογραφική πίεση µε τη µετανάστευση. Αν και η πρόταση απορρίφθηκε από την πλειοψηφία των Ελβετών, ανέδειξε τη διαρκώς αυξανόµενη επιρροή πολιτικών δυνάµεων που επιχειρούν να µετατρέψουν το µεταναστευτικό σε κεντρικό πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Η ιστορία έχει δείξει επανειληµµένα πού οδηγεί η πολιτική του φόβου. Πάντα ξεκινά µε τη στοχοποίηση των πιο αδύναµων και πάντα υπόσχεται εύκολες λύσεις σε σύνθετα προβλήµατα. Οι φλόγες που φώτισαν τους δρόµους του Μπέλφαστ δεν ήταν µόνο αποτέλεσµα οργής για ένα έγκληµα. Ήταν και µια προειδοποίηση για την Ευρώπη του σήµερα. Μια υπενθύµιση ότι η ακροδεξιά επιχειρεί να επιστρέψει αξιοποιώντας την ανασφάλεια, τον φόβο και την κοινωνική πόλωση. Και κάθε φορά που ο φόβος µετατρέπεται σε πολιτικό πρόγραµµα, η δηµοκρατία βρίσκεται αντιµέτωπη µε µια δοκιµασία που δεν πρέπει να υποτιµηθεί.

* Πολιτικός αναλυτής, Δηµοσιογράφος