Οι 200 της Καισαριανής και η ιστορική µνήµη

Toυ ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Οι φωτογραφίες που είδαν πρόσφατα το φως της δηµοσιότητας και φέρονται να αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγµές των 200 εκτελεσµένων της Καισαριανής δεν αποτελούν απλώς ένα ακόµη ιστορικό εύρηµα. Συνιστούν ένα συγκλονιστικό τεκµήριο εθνικής µνήµης, ένα υλικό µε τεράστια ιστορική και συµβολική βαρύτητα, που θέτει µε οξύ τρόπο το ερώτηµα: θα σταθεί το ελληνικό κράτος στο ύψος της ευθύνης του ή θα αφήσει ακόµη ένα κοµµάτι της συλλογικής µας ιστορίας να περιπλανηθεί στην αγορά των συλλεκτών;

Οι εικόνες, που εµφανίστηκαν µέσω διαδικτυακής δηµοπρασίας στο eBay, φέρονται να προέρχονται από άλµπουµ Γερµανού αξιωµατικού της Κατοχής. Απεικονίζουν σκηνές από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτοµαγιά του 1944, όταν οι ναζιστικές δυνάµεις κατοχής εκτέλεσαν 200 πολιτικούς κρατούµενους ως αντίποινα. Το γεγονός ότι τέτοιες φωτογραφίες κατέληξαν να διακινούνται ως «αντικείµενα προς πώληση» δεν είναι µόνο προσβολή στη µνήµη των θυµάτων· είναι και µια ηχηρή υπενθύµιση ότι η Ιστορία, όταν δεν προστατεύεται θεσµικά, κινδυνεύει να µετατραπεί σε εµπόρευµα.

Η θυσία των 200 της Καισαριανής δεν είναι µια ουδέτερη, αποπολιτικοποιηµένη τραγωδία.

Ήταν µια στοχευµένη πράξη ναζιστικής θηριωδίας απέναντι σε ανθρώπους που, στη συντριπτική τους πλειονότητα, ανήκαν στον χώρο της Αριστεράς και της οργανωµένης Αντίστασης. Η εκτέλεσή τους είχε χαρακτήρα παραδειγµατισµού και τροµοκράτησης ενός λαού που αντιστεκόταν. Όποια προσπάθεια να παρουσιαστεί το γεγονός απλώς ως «µια θλιβερή στιγµή της Κατοχής», απογυµνωµένη από το πολιτικό του περιεχόµενο, συνιστά ιστορική αλλοίωση.

Δεν είναι λίγες οι συντηρητικές φωνές που, κάθε φορά που η µνήµη της Αντίστασης επιστρέφει στο προσκήνιο, σπεύδουν να µιλήσουν για «εθνική ενότητα» χωρίς αναφορές σε ιδεολογίες, σε κοινωνικούς αγώνες, σε διώξεις. Μια τέτοια στάση, όσο κι αν εµφανίζεται ως συµφιλιωτική, καταλήγει συχνά να εξισώνει τα πάντα και να αµβλύνει τις ιστορικές ευθύνες.

Η Καισαριανή, όµως, δεν είναι µια αφηρηµένη εθνική εικόνα. Είναι τόπος µαρτυρίου, συνδεδεµένος µε συγκεκριµένους ανθρώπους, µε ονόµατα, µε πολιτική ταυτότητα, µε αγώνα.

Ακριβώς γι’ αυτό το σπάνιο φωτογραφικό υλικό δεν µπορεί να αντιµετωπιστεί ως απλό «ιστορικό κειµήλιο». Αποτελεί τεκµήριο εθνικής µνήµης και ιστορικής σηµασίας που οφείλει να περιέλθει στην κυριότητα του ελληνικού κράτους. Η ελληνική Πολιτεία και η Βουλή έχουν καθήκον να κινηθούν άµεσα, συντονισµένα και αποφασιστικά, ώστε να διασφαλίσουν την απόκτησή του. Δεν πρόκειται για θέµα επικοινωνιακής διαχείρισης· πρόκειται για θεσµική υποχρέωση.

Εάν το κράτος αδρανήσει, το υλικό κινδυνεύει να καταλήξει σε ιδιωτικές συλλογές, να αποσπαστεί από το ιστορικό του πλαίσιο, να αποµονωθεί από την κοινωνία. Και τότε η πρόσβαση στη µνήµη θα εξαρτάται από ιδιωτικές πρωτοβουλίες και οικονοµικές δυνατότητες. Αυτό θα συνιστούσε διπλή ήττα: και για την ιστορική έρευνα και για τη δηµοκρατική συνείδηση.

Η Βουλή των Ελλήνων µπορεί και οφείλει να αναλάβει πρωτοβουλία.

Με διακοµµατική συναίνεση, µε άµεση εµπλοκή των αρµόδιων υπουργείων, µε ενεργοποίηση των Γενικών Αρχείων του Κράτους και των δηµόσιων µουσείων, πρέπει να εξασφαλιστεί τόσο η απόκτηση όσο και η επιστηµονική τεκµηρίωση του υλικού. Η διαδικασία πρέπει να είναι διαφανής, γρήγορη και αποτελεσµατική. Δεν υπάρχουν περιθώρια για γραφειοκρατικές καθυστερήσεις.

Ταυτόχρονα, η απόκτηση του υλικού δεν αρκεί από µόνη της. Χρειάζεται και ένα σαφές σχέδιο αξιοποίησης: ψηφιοποίηση, δηµόσια έκθεση, ένταξη σε εκπαιδευτικά προγράµµατα, επιστηµονική µελέτη. Οι φωτογραφίες αυτές δεν είναι απλώς εικόνες· είναι ιστορικές µαρτυρίες που µπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο παιδείας, ως αφετηρία διαλόγου για τη δηµοκρατία, για τον φασισµό, για την αξία της αντίστασης.

Η ελληνική πολιτεία έχει στο παρελθόν δείξει αδυναµία στην προστασία κρίσιµων τεκµηρίων της νεότερης ιστορίας. Αρχεία χάθηκαν, διασκορπίστηκαν ή κατέληξαν στο εξωτερικό. Δεν πρέπει να επαναληφθεί το ίδιο λάθος. Η θυσία των 200 της Καισαριανής δεν είναι µια υποσηµείωση· είναι κεντρικό κεφάλαιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Η διαχείριση του συγκεκριµένου ζητήµατος θα αποτελέσει κριτήριο για το πώς αντιλαµβάνεται η σηµερινή Πολιτεία τον ρόλο της απέναντι στη µνήµη. Αν αρκεστεί σε δηλώσεις συγκίνησης, θα επιβεβαιώσει την κατηγορία ότι αντιµετωπίζει την Ιστορία ως επετειακό στολίδι. Αν, αντίθετα, κινηθεί άµεσα και ουσιαστικά, θα στείλει το µήνυµα ότι η δηµοκρατία δεν φοβάται το παρελθόν της, αλλά το τιµά έµπρακτα.

Η Καισαριανή δεν ανήκει ούτε σε κόµµατα ούτε σε ιδεολογικές σκοπιµότητες. Ανήκει στην κοινωνία. Και η κοινωνία έχει δικαίωµα να έχει πρόσβαση στα τεκµήρια της ιστορίας της.

Η απόκτηση των φωτογραφιών από το ελληνικό κράτος δεν είναι πράξη συµβολισµού· είναι πράξη δικαιοσύνης απέναντι στους νεκρούς και ευθύνης απέναντι στις επόµενες γενιές.

Σε µια εποχή όπου ο αναθεωρητισµός και η σχετικοποίηση της Ιστορίας κερδίζουν έδαφος διεθνώς, η Ελλάδα οφείλει να υπερασπιστεί µε συνέπεια τη δική της µνήµη. Η θυσία των 200 της Καισαριανής δεν µπορεί να µετατραπεί σε αντικείµενο πλειστηριασµού. Η Βουλή οφείλει να προλάβει τη λήθη -πριν η Ιστορία χαθεί πίσω από ένα ψηφιακό «σφυρί».