Η κρίση που αλλάζει τους κανόνες στη Μέση Ανατολή

Η ισορροπία τελείωσε. Αυτό που ακολουθεί δεν είναι µια ακόµη κρίση, αλλά ένα περιβάλλον όπου οι κανόνες καταρρέουν και η κλιµάκωση αποκτά δική της δυναµική.

Η στρατιωτική σύγκρουση των Ηνωµένων Πολιτειών και του Ισραήλ µε το Ιράν δεν αποτελεί άλλη µια κρίση ρουτίνας στη Μέση Ανατολή. Συνιστά τοµή. Σηµατοδοτεί το τέλος µιας άτυπης αλλά λειτουργικής ισορροπίας αποτροπής που, παρά τις συνεχείς εντάσεις, συγκρατούσε την περιοχή στο όριο της γενικευµένης ανάφλεξης.

Αυτό που αναδύεται σήµερα είναι ένα πιο ρευστό και επικίνδυνο περιβάλλον, όπου οι κανόνες εµπλοκής θολώνουν, οι «κόκκινες γραµµές» επανακαθορίζονται στην πράξη και το ενδεχόµενο λάθους ή υπεραντίδρασης αυξάνεται δραµατικά. Η ιδέα ότι η ένταση µπορεί να παραµείνει «ελεγχόµενη» δεν είναι στρατηγική. Είναι υπόθεση υψηλού ρίσκου.

Από την αποτροπή στην αναδιάταξη ισχύος

Η ανάγκη ελέγχου και περιορισµού του ιρανικού πυρηνικού προγράµµατος είναι ευρέως αποδεκτή σε διεθνές επίπεδο.

Αποτελεί τη βασική δηµόσια αιτιολόγηση της στρατιωτικής επιλογής. Δεν εξαντλεί, όµως, την πραγµατική στόχευση.

Η Ουάσινγκτον και το Τελ Αβίβ επιδιώκουν ευρύτερη αναδιάταξη ισχύος στην περιοχή, µε επίκεντρο τον περιορισµό της επιρροής της Τεχεράνης. Το Ιράν δεν αντιµετωπίζεται µόνο ως πιθανή πυρηνική απειλή, αλλά ως ο πυρήνας ενός εκτεταµένου και ευέλικτου δικτύου ισχύος -από τον Λίβανο και τη Συρία έως το Ιράκ και την Υεµένη- που µπορεί να επηρεάζει ταυτόχρονα πολλαπλά µέτωπα.

Η εκτίµηση αυτή δεν είναι αβάσιµη. Το Ιράν έχει εξελιχθεί σε έναν ιδιότυπο περιφερειακό «πολλαπλασιαστή ισχύος», αξιοποιώντας ένα υβριδικό µοντέλο: συνδυασµό στρατιωτικής παρουσίας, πολιτικής διείσδυσης, χρήσης «πληρεξουσίων» και ιδεολογικής επιρροής. Έχει, µε άλλα λόγια, τη δυνατότητα να παράγει αποτελέσµατα δυσανάλογα των συµβατικών δυνατοτήτων του.

Το κρίσιµο ερώτηµα, ωστόσο, δεν είναι αν υπάρχει πρόβληµα. Είναι αν η επιλεγµένη µέθοδος αντιµετώπισής του οδηγεί σε µεγαλύτερη σταθερότητα ή, αντιθέτως, επιταχύνει τη διάλυση των ήδη εύθραυστων ισορροπιών.

Η παγίδα της κλιµάκωσης

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το βασικό στρατηγικό σφάλµα. Η υπόθεση ότι η στρατιωτική υπεροχή µπορεί να µεταφραστεί γραµµικά σε πολιτικό αποτέλεσµα έχει επανειληµµένα διαψευστεί στη Μέση Ανατολή.

Οι εµπειρίες των τελευταίων δεκαετιών είναι αποκαλυπτικές: επιχειρήσεις που επιτυγχάνουν σε τακτικό επίπεδο, συχνά οδηγούν σε στρατηγικά αδιέξοδα. Η αποδιάρθρωση κρατικών δοµών, η δηµιουργία κενών ισχύος, η ενίσχυση µη-κρατικών δρώντων και η ριζοσπαστικοποίηση αποτελούν επαναλαµβανόµενο µοτίβο.

Υπό αυτό το πρίσµα, η προσπάθεια περιορισµού του Ιράν ενδέχεται να ενισχύσει ακριβώς εκείνα τα στοιχεία που επιχειρεί να αποδυναµώσει: τα πιο σκληρά, ιδεολογικά φορτισµένα και απρόβλεπτα κέντρα εξουσίας εντός του θεοκρατικού καθεστώτος.

Η Τεχεράνη δεν θα απαντήσει µε όρους συµµετρικής αντιπαράθεσης. Το δόγµα της είναι ασύµµετρο και πολυεπίπεδο: ενεργοποίηση ακραίων και τροµοκρατικών οργανώσεων ως «πληρεξουσίων», άνοιγµα πολλαπλών µετώπων χαµηλής έντασης, στοχευµένα πλήγµατα σε κρίσιµες υποδοµές και πίεση σε θαλάσσιες αρτηρίες στρατηγικής σηµασίας.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η σύ-γκρουση δεν παραµένει ποτέ αυστηρά διµερής.

Τείνει να διαχέεται, να εµπλέκει τρίτους δρώντες και να αποκτά δυναµική που υπερβαίνει τις αρχικές προθέσεις.

Η έννοια της «ελεγχόµενης κλιµάκωσης» αποδεικνύεται έτσι εύθραυστη έως και παραπλανητική. Η Μέση Ανατολή λειτουργεί ως σύστηµα συγκοινωνούντων δοχείων: κάθε εστία έντασης τροφοδοτεί τις υπόλοιπες.

Η µετάβαση από µια περιορισµένη αναµέτρηση σε µια ευρύτερη περιφερειακή σύρραξη δεν είναι απλώς πιθανή. Είναι ιστορικά επαναλαµβανόµενη.

Ενέργεια, αγορές και παγκόσµια αστάθεια

Οι συνέπειες της κρίσης δεν περιορίζονται στο γεωπολιτικό επίπεδο. Αγγίζουν άµεσα τον πυρήνα της παγκόσµιας οικονοµίας.

Οι ενεργειακές ροές, οι θαλάσσιες οδοί µεταφοράς και τα στρατηγικά «στενά» καθίστανται ευάλωτα. Ακόµη και η απλή απειλή αποσταθεροποίησης αρκεί για να πυροδοτήσει έντονες αντιδράσεις στις αγορές, αυξάνοντας το κόστος ενέργειας και µεταφοράς.

Σε µια περίοδο όπου η διεθνής οικονοµία προσπαθεί να ισορροπήσει µετά από διαδοχικές κρίσεις -πανδηµία, πληθωριστικές πιέσεις, γεωπολιτικές εντάσεις- η νέα αυτή σύγκρουση λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής αβεβαιότητας. Και, όπως έχει αποδειχθεί, η οικονοµική αστάθεια τείνει να τροφοδοτεί περαιτέρω πολιτική αστάθεια.

Η Ευρώπη και η ελληνική διάσταση

Η Ευρώπη διαθέτει εργαλεία που, εφόσον ενεργοποιηθούν συντονισµένα, µπορούν να συµβάλουν σε µια δυναµική αποκλιµάκωσης: διπλωµατική διαµεσολάβηση, στήριξη διαύλων επικοινωνίας, προώθηση πολυµερών πρωτοβουλιών.

Σε ένα περιβάλλον όπου οι άµεσες επαφές µεταξύ των εµπλεκοµένων περιορίζονται, η ευρωπαϊκή διαµεσολαβητική ικανότητα αποκτά ιδιαίτερη αξία. Παράλληλα, η ενίσχυση της ενεργειακής ανθεκτικότητας και της στρατηγικής συνοχής της εξωτερικής πολιτικής της αποτελεί επιτακτική ανάγκη.

Για την Ελλάδα, η κρίση δεν συνιστά άµεσο στρατιωτικό µέτωπο. Οι επιπτώσεις της, όµως, είναι υπαρκτές. Η αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή επηρεάζει τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, επιβαρύνει το οικονοµικό περιβάλλον και ενδέχεται να ενισχύσει προσφυγικές ροές.

Η ελληνική στρατηγική οφείλει να κινηθεί µε νηφαλιότητα και προσαρµοστικότητα, αποφεύγοντας τόσο την παθητικότητα όσο και την υπερεµπλοκή. Σε ένα περιβάλλον αυξηµένης αβεβαιότητας, η ευελιξία αποτελεί πλεονέκτηµα.

Συµπέρασµα: το όριο της αυταπάτης

Η σύγκρουση δεν έχει εύκολη έξοδο ούτε προκαθορισµένο τέλος. Οι πραγµατικές επιδιώξεις των εµπλεκοµένων υπερβαίνουν τους διακηρυγµένους στόχους, ενώ τα µέσα που χρησιµοποιούνται ενδέχεται να παράγουν αντίθετα αποτελέσµατα από τα επιδιωκόµενα.

Η πεποίθηση ότι µια τέτοια αναµέτρηση µπορεί να παραµείνει περιορισµένη και ελεγχόµενη, δεν συνιστά ρεαλιστική στρατηγική εκτίµηση.

* Πολιτικός επιστήµονας-διεθνολόγος, επικεφαλής του Προγράµµατος «Θεωρία και Πρακτική των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονοµικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)