Η ήπειρος που πίστεψε ότι η γεωπολιτική τελείωσε

Toυ ΓΙΑΝΝΗ ΜΠΑΣΙΑ *

Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες, η Ευρώπη έζησε µέσα σε µια αυταπάτη: ότι η γεωπολιτική είχε τελειώσει, ότι οι αγορές θα εξασφάλιζαν την ειρήνη, ότι η ενέργεια θα ήταν πάντα διαθέσιµη, φθηνή και απολιτικοποιηµένη. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, η διεύρυνση της ΕΕ, η παγκοσµιοποίηση και η οικονοµική αλληλεξάρτηση δηµιούργησαν την ψευδαίσθηση ότι η ισχύς είχε αντικατασταθεί από κανόνες, ότι οι αγωγοί ήταν «γέφυρες συνεργασίας» και όχι εργαλεία πίεσης, ότι η ασφάλεια ήταν δεδοµένη και όχι κάτι που πρέπει να κερδίζεται καθηµερινά. Αυτή η αφήγηση κατέρρευσε µε θόρυβο.

Η απόπειρα δολιοφθοράς στον TurkStream στη Σερβία δεν είναι ένα «περιστατικό». Είναι η πιο πρόσφατη υπενθύµιση ότι η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται ακόµα και από έναν διάδροµο ρωσικού αερίου, ο οποίος περνά από περιοχές όπου η ασφάλεια είναι περισσότερο ευχή παρά δεδοµένο. Και όµως, η πολιτική συζήτηση στις Βρυξέλλες παραµένει εγκλωβισµένη σε µια τεχνοκρατική άρνηση. Η ήπειρος που κάποτε εισήγαγε 155 δισ. κ.µ. ρωσικού αερίου ετησίως, σήµερα πανηγυρίζει επειδή το ποσοστό έπεσε στο 8%, λες και η γεωπολιτική σηµασία εξαφανίζεται όταν οι αριθµοί µικραίνουν. Η εξάρτηση δεν εξαφανίστηκε, απλώς άλλαξε µορφή εξάρτησης και µάλιστα σε µια πιο ασταθή, πιο απρόβλεπτη και πιο ευάλωτη µορφή.

Η αυταπάτη της «µετα-γεωπολιτικής» Ευρώπης

Η Ευρώπη πίστεψε ότι µπορεί να οικοδοµήσει ένα ενεργειακό σύστηµα χωρίς να λαµβάνει υπόψη της τη γεωγραφία, την ισχύ, τις απειλές και τις προθέσεις των άλλων. Πίστεψε ότι µπορεί να µετατρέψει την ενέργεια σε τεχνικό ζήτηµα, σε θέµα ρυθµιστικών πλαισίων, σε αντικείµενο εµπορικών συµβολαίων. Αυτή η νοοτροπία οδήγησε σε τρία θεµελιώδη λάθη:

Πρώτον, η Ευρώπη θεώρησε ότι η Ρωσία θα παραµείνει για πάντα ένας αξιόπιστος προµηθευτής, επειδή «το χρειάζεται οικονοµικά». Η ιστορία απέδειξε ότι η ενέργεια είναι εργαλείο ισχύος και όχι µόνο εµπόρευµα.

Δεύτερον, η Ευρώπη πίστεψε ότι η παγκόσµια αγορά LNG θα λειτουργεί πάντα υπέρ της, ότι θα υπάρχει πάντα διαθέσιµο φορτίο, ότι οι τιµές θα παραµένουν χαµηλές. Η πραγµατικότητα έδειξε ότι η Ασία καθορίζει τις τιµές και ότι η Ευρώπη είναι ο τελευταίος αγοραστής στην ουρά.

Τρίτον, η Ευρώπη υποτίµησε την αξία της δικής της παραγωγής. Προχώρησε σε παροπλισµό κοιτασµάτων, σε απαγορεύσεις έρευνας, σε πολιτικές που θεωρούσαν το υπέδαφος «παρωχηµένο». Σήµερα, µε 450 κοιτάσµατα σε αδράνεια, η ήπειρος πληρώνει το τίµηµα αυτής της επιλογής.

Από τη Μόσχα στο LNG: µια µετάβαση που δεν ήταν στρατηγική, αλλά αναγκαστική

Η αντικατάσταση του ρωσικού αερίου µε LNG παρουσιάστηκε ως απελευθέρωση. Στην πραγµατικότητα, ήταν µια αναγκαστική κίνηση επιβίωσης. Το LNG είναι µια νέα εξάρτηση, αυτή τη φορά από µια παγκόσµια αγορά που καθορίζεται από την Ασία, από την αστάθεια στον Κόλπο και από θαλάσσιες οδούς που µπορούν να διαταραχθούν από drones, πειρατεία, κυβερνοεπιθέσεις ή γεωπολιτικές εντάσεις. Η κρίση στα Στενά του Ορµούζ το αποδεικνύει µε τον πιο ωµό τρόπο.

Η Ευρώπη µπορεί να µην εισάγει µεγάλους όγκους από τον Κόλπο, αλλά εξαρτάται από τις τιµές που διαµορφώνονται εκεί. Όταν η Ασία πλειοδοτεί, η Ευρώπη πληρώνει. Και όταν η Ευρώπη πληρώνει, η βιοµηχανία της χάνει ανταγωνιστικότητα, η γεωργία της πιέζεται και η πολιτική της σταθερότητα δοκιµάζεται. Η Ευρώπη δεν ανήκει πια στους τιµολογιακούς διαµορφωτές. Έχει γίνει «τιµολογιακός αποδέκτης» και αυτό αποτελεί γεωπολιτική υποβάθµιση.

Το τόξο αστάθειας που περικυκλώνει την ήπειρο

Από τη Μαύρη Θά-λασσα έως την Ανατολική Μεσόγειο και από τη Βαλτική έως τον Κόλπο, η Ευρώπη βρίσκεται αντιµέτωπη µε ένα συνεχές τόξο υβριδικών απειλών. Στο Κρασνοντάρ, drones και εκρήξεις πλήττουν σταθµούς συµπίεσης. Στην Ανατολική Μεσόγειο, ερευνητικά σκάφη παρεµποδίζονται και υπεράκτιες πλατφόρµες δέχονται επιθέσεις. Στη Βαλτική, ο Balticconnector κόπηκε το 2023. Στον Κόλπο, η αστάθεια στο Ορµούζ επηρεάζει τις παγκόσµιες τιµές LNG. Δεν πρόκειται για σύµπτωση. Είναι το νέο περιβάλλον και η Ευρώπη εξακολουθεί να το αντιµετωπίζει σαν µια σειρά «µεµονωµένων περιστατικών», λες και η γεωπολιτική είναι µια συλλογή από ατυχή συµβάντα και όχι ένα συνεκτικό σύστηµα πίεσης. Η πραγµατικότητα είναι απλή. Η Ευρώπη βρίσκεται περικυκλωµένη από ένα τόξο αστάθειας που δεν ελέγχει και δεν έχει ακόµη κατανοήσει πλήρως.

Το καµπανάκι που λέγεται Ολλανδία, όταν το TTF τρέµει, τρέµει όλη η ήπειρος

Η κατάρρευση των αποθεµάτων φυσικού αερίου στην Ολλανδία στο 6% δεν είναι τεχνικό ζήτηµα. Είναι στρατηγικό σοκ. Το TTF, ο δείκτης που καθορίζει τις τιµές σε όλη την Ευρώπη, εξαρτάται από µια χώρα που βρέθηκε απροετοίµαστη µετά τη διακοπή των ροών LNG από το Κατάρ, τη µεγαλύτερη εγκατάσταση ενιαίας παραγωγής LNG στον κόσµο. Όταν το TTF τρέµει, τρέµει όλη η ήπειρος. Και όταν τρέµει η ήπειρος, η πολιτική σταθερότητα γίνεται εύθραυστη. Η συζήτηση για την επαναλειτουργία του Γκρόνινγκεν, ενός κοιτάσµατος που παροπλίστηκε λόγω σεισµών, επιστρέφει όχι επειδή άλλαξαν οι συνθήκες στο υπέδαφος, αλλά επειδή άλλαξαν οι συνθήκες στον κόσµο. Η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι πια πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση επιβίωσης.

Η αόρατη αλυσίδα που συνδέει το φυσικό αέριο µε την τροφή

Η Ευρώπη συχνά ξεχνά ότι η ενέργεια δεν είναι µόνο ηλεκτρισµός και θέρµανση. Είναι και τρόφιµα. Η ουρία, το βασικό αζωτούχο λίπασµα, παράγεται από αµµωνία, η οποία παράγεται από φυσικό αέριο. Το 70–80% του κόστους της ουρίας είναι το κόστος του αερίου. Όταν το αέριο ακριβαίνει, η γεωργία γίνεται ασύµφορη. Όταν η γεωργία γίνεται ασύµφορη, η κοινωνική σταθερότητα κλονίζεται. Η κρίση του 2021–2022 το απέδειξε: εργοστάσια έκλεισαν, τιµές τροφίµων εκτοξεύτηκαν, κυβερνήσεις πιέστηκαν. Κι όµως, η Ευρώπη συνεχίζει να αντιµετωπίζει την ενεργειακή πολιτική σαν τεχνικό ζήτηµα και όχι σαν θεµέλιο της κοινωνικής συνοχής.

Τα «ανενεργά» κοιτάσµατα: µια πολυτέλεια που η Ευρώπη δεν µπορεί πλέον να αντέξει

Διάφορες γεωλογικές και ενεργειακές αποτιµήσεις, καθώς και οι επίσηµοι εθνικοί κατάλογοι κοιτασµάτων σε Νορβηγία, Ηνωµένο Βασίλειο, Ιταλία, Ρουµανία, Κροατία, Δανία και Ελλάδα, συγκλίνουν στο ότι η Ευρώπη διαθέτει εκατοντάδες ανενεργά ή παροπλισµένα κοιτάσµατα υδρογονανθράκων *. Οι συντηρητικές εκτιµήσεις τοποθετούν τον αριθµό άνω των 400–500, ενώ η πραγµατική τάξη µεγέθους, µε βάση τα διαθέσιµα δεδοµένα των εθνικών αρχών, πιθανότατα υπερβαίνει τα 700–800 κοιτάσµατα, πολλά από τα οποία χαρακτηρίζονται στη διεθνή βιβλιογραφία ως stranded assets. Ο χαρακτηρισµός αυτός διαµορφώθηκε σε µια εποχή όπου η ενεργειακή ασφάλεια θεωρούνταν δεδοµένη και η αξιοποίηση του υπεδάφους αντιµετωπιζόταν ως δευτερεύον ζήτηµα. Σήµερα, όµως, µε τους αγωγούς να αποδεικνύονται ευάλωτοι σε υβριδικές επιθέσεις, τις θαλάσσιες οδούς να λειτουργούν υπό συνεχή πίεση και τις τιµές LNG να καθορίζονται από εξωγενείς κρίσεις στην Ασία και στον Κόλπο, η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να αφήνει το δικό της υπόγειο δυναµικό αδρανές. Η επανεξέταση αυτών των πόρων δεν αποτελεί ιδεολογική επιλογή ούτε επιστροφή στο παρελθόν· αποτελεί στρατηγική αναγκαιότητα για µια ήπειρο που επιδιώκει να διατηρήσει την ενεργειακή της κυριαρχία σε ένα περιβάλλον αυξανόµενης γεωπολιτικής αβεβαιότητας.

Η ήπειρος που θέλει να ηγηθεί της ενεργειακής µετάβασης δεν µπορεί να παραµένει ενεργειακά εξαρτηµένη από διαδροµές που δεν ελέγχει. Η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει τι θέλει να είναι και βρίσκεται σε ένα σταυροδρόµι. Μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί σαν µια ήπειρος που πιστεύει ότι η γεωπολιτική είναι κάτι που συµβαίνει «εκεί έξω», ή µπορεί να αναγνωρίσει ότι η ενεργειακή ασφάλεια είναι η βάση κάθε πολιτικής, οικονοµικής και κοινωνικής σταθερότητας.

Το τόξο αστάθειας που την περιβάλλει δεν θα εξαφανιστεί. Οι υβριδικές απειλές δεν θα µειωθούν. Οι παγκόσµιες αγορές LNG δεν θα γίνουν πιο προβλέψιµες. Η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να αντιδρά ή αν θα αρχίσει να σχεδιάζει. Η εποχή της βεβαιότητας τελείωσε. Η εποχή της στρατηγικής επιστρέφει.

* Ενεργειακός αναλυτής,
τ. Πρόεδρος και Διευθύνων Σύµβουλος της Ελληνικής Διαχειριστικής Αρχής Υδρογονανθράκων (ΕΔΕΥ)

* Οι εκτιµήσεις για τον αριθµό των ανενεργών ή παροπλισµένων κοιτασµάτων βασίζονται σε δηµόσια διαθέσιµα δεδοµένα των εθνικών αρχών υδρογονανθράκων (Norwegian Petroleum Directorate, North Sea Transition Authority, ANRM Romania, UNMIG Italy, Danish Energy Agency, Croatian Hydrocarbon Agency, ΕΔΕΥΕΠ), καθώς και σε ευρωπαϊκές αναλύσεις για τα stranded assets (CEER, I4CE, POLITICO). Οι συντηρητικές συγκλίσεις αυτών των πηγών τοποθετούν τον αριθµό των ανενεργών κοιτασµάτων στην Ευρώπη άνω των 400–500, µε την πραγµατική τάξη µεγέθους πιθανότατα να υπερβαίνει τα 700