Η «αποκεφαλιστική» στρατηγική και το «φάντασµα» του Χοµεϊνί

Toυ ΛΑΜΠΡΟΥ ΠΑΠΑΔΗ *

Η Τεχεράνη ξύπνησε µέσα σε ένα πολιτικό και στρατιωτικό σοκ που ανατρέπει τις ισορροπίες δεκαετιών. Η αµερικανική επέµβαση, σε συντονισµό µε ισραηλινά πλήγµατα, δεν περιορίστηκε σε µια ακόµη «επίδειξη ισχύος» στον Περσικό Κόλπο. Αυτή τη φορά το χτύπηµα στόχευσε τον ίδιο τον πυρήνα του ιρανικού συστήµατος εξουσίας. Στρατιωτικές εγκαταστάσεις, κέντρα διοίκησης, κρίσιµες υποδοµές των Φρουρών της Επανάστασης και –το κυριότερο– πρόσωπα της ανώτατης θεοκρατικής ιεραρχίας βρέθηκαν στο επίκεντρο. Το αποτέλεσµα; Η πτώση του πρώτου στρώµατος της ιεραρχίας των µουλάδων και η δηµιουργία ενός κενού εξουσίας που απειλεί να µετατραπεί σε ανεξέλεγκτη δίνη.

Δεν πρόκειται για µια απλή γεωπολιτική κλιµάκωση. Πρόκειται για απόπειρα αποκεφαλισµού ενός καθεστώτος που οικοδοµήθηκε πάνω σε ένα ιδιότυπο µείγµα θεοκρατικής νοµιµοποίησης και στρατιωτικής ισχύος. Η Ισλαµική Δηµοκρατία δεν είναι µόνο ο ανώτατος ηγέτης. Είναι ένα σύστηµα πολλαπλών κέντρων επιρροής: το ιερατικό κατεστηµένο, οι Φρουροί της Επανάστασης, το δίκτυο ασφαλείας, οι παρακρατικοί µηχανισµοί.

Η αποµάκρυνση της κορυφής δεν συνεπάγεται αυτοµάτως την κατάρρευση του οικοδοµήµατος. Αντιθέτως, µπορεί να πυροδοτήσει έναν εσωτερικό αγώνα διαδοχής, όπου ο πιο σκληρός και πιο οπλισµένος παίκτης θα επιβληθεί.

Η Ουάσινγκτον παρουσιάζει την επιχείρηση ως αναγκαία απάντηση σε µια µακρά αλυσίδα ιρανικών προκλήσεων και περιφερειακής αποσταθεροποίησης. Το αφήγηµα είναι σαφές: αποδυνάµωση της πυραυλικής και πυρηνικής απειλής, περιορισµός της επιρροής της Τεχεράνης στη Μέση Ανατολή, άνοιγµα ενός παραθύρου για εσωτερική αλλαγή. Όµως η ιστορία της περιοχής είναι γεµάτη από «παράθυρα» που κατέληξαν σε χάος. Το µεγάλο στοίχηµα της Δύσης –και ειδικά των Ηνωµένων Πολιτειών– είναι ότι το σοκ στην κορυφή θα απελευθερώσει κοινωνικές και πολιτικές δυνάµεις στο εσωτερικό του Ιράν. Ότι οι πολίτες, κουρασµένοι από οικονοµική ασφυξία, διεθνείς κυρώσεις και καταστολή, θα δουν την ευκαιρία να ανατρέψουν το θεοκρατικό σύστηµα. Πρόκειται όµως για µια επικίνδυνη υπόθεση εργασίας. Σε καθεστώτα µε ισχυρούς µηχανισµούς ασφαλείας, οι εξωτερικές επιθέσεις συχνά λειτουργούν συσπειρωτικά. Ο εθνικισµός αναζωπυρώνεται, οι φωνές αµφισβήτησης στιγµατίζονται ως «πράκτορες», και η καταστολή εντείνεται.

Ειρωνία…

Εδώ αναδύεται η ιστορική ειρωνεία που αγγίζει τα όρια της πολιτικής παράνοιας. Το 1979, η Δύση βρέθηκε αντιµέτωπη µε την κατάρρευση του καθεστώτος του Σάχη της Περσίας. Ένας σύµµαχος που θεωρούνταν πυλώνας σταθερότητας κατέρρεε κάτω από το βάρος κοινωνικών αντιθέσεων, αυταρχισµού και λαϊκής δυσαρέσκειας. Ο εξόριστος Αγιατολάχ Χοµεϊνί επέστρεψε από το Παρίσι και µέσα σε λίγες εβδοµάδες εγκαθίδρυσε ένα από τα πιο αυστηρά θεοκρατικά καθεστώτα της σύγχρονης ιστορίας. Η συζήτηση για το αν η Δύση «ήθελε» την πτώση του Σάχη ή απλώς δεν κατάλαβε τι ερχόταν παραµένει ανοιχτή. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι υποτιµήθηκε η δυναµική του ισλαµιστικού κινήµατος και η ικανότητά του να µετατρέψει µια επανάσταση σε ιδεολογικό κράτος. Η αυταπάτη ότι η αλλαγή θα οδηγούσε σε µια πιο ήπια, διαχειρίσιµη πολιτική πραγµατικότητα κατέρρευσε γρήγορα. Το αποτέλεσµα ήταν τέσσερις δεκαετίες έντασης, κρίσεων, πολέµων δι’ αντιπροσώπων και αµοιβαίας καχυποψίας. Σήµερα, το ίδιο διεθνές σύστηµα που τότε αιφνιδιάστηκε από την άνοδο της θεοκρατίας, επιχειρεί να τη διαλύσει µέσω στρατιωτικής πίεσης. Η αντίφαση είναι εκκωφαντική. Από τη µία, η Ισλαµική Δηµοκρατία θεωρείται πηγή αποσταθεροποίησης. Από την άλλη, η αποσταθεροποίηση θεωρείται µέσο για να λυθεί το πρόβληµα που η ίδια η αποσταθεροποίηση γέννησε πριν από δεκαετίες.

Η πτώση του πρώτου στρώµατος της ιεραρχίας των µουλάδων δεν σηµαίνει ότι η χώρα θα µετατραπεί σε φιλελεύθερη δηµοκρατία. Μπορεί να σηµαίνει την ενίσχυση του στρατιωτικού βραχίονα. Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν είναι απλώς ένας στρατός. Είναι οικονοµικός κολοσσός, ιδεολογικός µηχανισµός και πολιτικός παίκτης. Σε ένα σκηνικό κενού εξουσίας, η πιθανότητα να κυριαρχήσουν πλήρως είναι υπαρκτή. Κι αν συµβεί αυτό, η θεοκρατία µπορεί να δώσει τη θέση της σε ένα ακόµη πιο σκληρό, στρατιωτικοποιηµένο καθεστώς. Το ερώτηµα λοιπόν δεν είναι µόνο αν «πέφτει» το σηµερινό σύστηµα. Είναι τι θα το αντικαταστήσει.

Και όµως, η διεθνής ρητορική επαναλαµβάνει το ίδιο µοτίβο: «Τώρα είναι η ευκαιρία». Ευκαιρία για ποιον; Για τον ιρανικό λαό ή για τις γεωπολιτικές επιδιώξεις τρίτων; Η απάντηση δεν είναι απλή. Οι Ιρανοί πολίτες έχουν δείξει, µέσα από διαδοχικά κύµατα διαµαρτυρίας, ότι επιθυµούν ελευθερίες, κοινωνικά δικαιώµατα και αξιοπρέπεια. Αλλά η εξωτερική στρατιωτική πίεση δεν εγγυάται ότι αυτές οι επιθυµίες θα µετατραπούν σε θεσµική αλλαγή. Η απόλυτη παράνοια βρίσκεται στο εξής: το 1979 ο κόσµος παρακολουθούσε την πτώση ενός κοσµικού αυταρχικού καθεστώτος και την άνοδο µιας θεοκρατίας, χωρίς να έχει πλήρως αντιληφθεί τις συνέπειες. Το 2026 παρακολουθεί την απόπειρα πτώσης της θεοκρατίας µε µέσα που απειλούν να οδηγήσουν σε ακόµη βαθύτερη αστάθεια. Η Ιστορία µοιάζει να επιστρέφει όχι ως φάρσα, αλλά ως επικίνδυνη επανάληψη λαθών.

Η Δύση οφείλει να απαντήσει σε ένα κρίσιµο ερώτηµα: επιδιώκει πραγµατικά µια βιώσιµη, δηµοκρατική µετάβαση στο Ιράν ή απλώς την εξουδετέρωση ενός αντιπάλου; Διότι τα δύο δεν ταυτίζονται. Η στρατιωτική ισχύς µπορεί να γκρεµίσει, αλλά δεν οικοδοµεί θεσµούς. Η αλλαγή που έρχεται από έξω σπάνια ριζώνει αν δεν συνοδεύεται από εσωτερική πολιτική ωρίµανση και κοινωνική συνοχή. Το Ιράν βρίσκεται σε σταυροδρόµι. Το ίδιο και η διεθνής κοινότητα. Η πτώση της κορυφής της ιεραρχίας των µουλάδων είναι µια ιστορική καµπή. Μπορεί να ανοίξει δρόµο για βαθιές µεταρρυθµίσεις ή να εγκαινιάσει µια εποχή σκληρότερης καταστολής και περιφερειακής ανάφλεξης. Το µόνο βέβαιο είναι ότι η απλοϊκή εξίσωση «χτυπάµε – πέφτουν – εκδηµοκρατίζονται» δεν αντέχει στη δοκιµασία της Ιστορίας.

* Πολιτικός αναλυτής,
Δηµοσιογράφος