Νίκος Μαρνάς: «Το θέατρο είναι από τα τελευταία σημεία συνάντησης ανθρώπων και ιδεών». Ο ηθοποιός και συνσκηνοθέτης της πολυβραβευμένης παράστασης «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου» μιλά στην kontra news για την τέχνη, την ευθύνη, τις επαναπροωθήσεις προσφύγων, την αδιαφορία και τη δύναμη του θεάτρου να μας φέρνει ξανά αντιμέτωπους με τον εαυτό μας.

Του

Σταύρου Ξηντάρα

Υπάρχουν θεατρικά έργα που, από τη στιγμή που γράφονται, μοιάζουν να συνομιλούν με μια εποχή που δεν θέλει να ακούσει. Έργα που δεν προσφέρουν εύκολες απαντήσεις, ούτε επιτρέπουν στον θεατή να αποχωρήσει αλώβητος από την αίθουσα. Το «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου» του Θανάση Τριαρίδη είναι ένα τέτοιο έργο.

Γραμμένο τον Ιούνιο του 2023, λίγες μόλις ημέρες μετά το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου, στρέφει το βλέμμα του σε μια πραγματικότητα που συχνά προσπαθούμε να κρατήσουμε μακριά από τη δική μας καθημερινότητα: στις επαναπροωθήσεις προσφύγων, στους μηχανισμούς της εξουσίας, στην οργανωμένη απανθρωπιά, αλλά και στην προσωπική ευθύνη του καθενός απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω του.

Η παράσταση, σε σκηνοθεσία Νίκου Μαρνά και Γιώργου Γκιόκα, έχει ήδη διανύσει μια ξεχωριστή πορεία, φτάνοντας στην τέταρτη και τελευταία σεζόν της, έχοντας κερδίσει την εμπιστοσύνη του κοινού και σημαντικές διακρίσεις. Μέσα από έναν κόσμο παράλογο, υπερβολικό και ταυτόχρονα τρομακτικά αναγνωρίσιμο, το έργο ισορροπεί ανάμεσα στο γέλιο και τη φρίκη, αναδεικνύοντας εκείνη τη λεπτή και συχνά επικίνδυνη γραμμή όπου το κωμικό μετατρέπεται ξαφνικά σε τραγικό.

Ο Νίκος Μαρνάς βρίσκεται στη σκηνή ως ηθοποιός, ενώ παράλληλα συνυπογράφει τη σκηνοθεσία. Μιλά στην kontra news για την πρώτη του επαφή με το κείμενο, για την ανάγκη να δοθεί ορατότητα στους ανθρώπους που η κοινωνία επιλέγει να μη βλέπει, για τη δημιουργική συνάντησή του με τον Γιώργο Γκιόκα, αλλά και για το θέατρο ως έναν από τους τελευταίους χώρους πραγματικής συνάντησης ανθρώπων και ιδεών.

«Ο συνδυασμός του καλλιτεχνικού οράματος με την ανάγκη να πάρω θέση»

-Το έργο του Θανάση Τριαρίδη γράφτηκε τον Ιούνιο του 2023, λίγες μόλις ημέρες μετά το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου. Ένα κείμενο που δεν περιορίζεται στην καταγραφή μιας τραγωδίας, αλλά στρέφει το βλέμμα στους μηχανισμούς εξουσίας, στην ευθύνη και στην ανθρώπινη συνείδηση. Τι ήταν εκείνο που σας συγκλόνισε περισσότερο όταν ήρθατε για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο και ποια ανάγκη σάς οδήγησε να το μεταφέρετε στη σκηνή;

“Από την πρώτη κιόλας ανάγνωση του έργου, την ίδια μάλιστα μέρα που δημοσιεύθηκε, φαντάστηκα και δημιούργησα στην σκέψη μου το σύμπαν του και πως έπρεπε να έρθει στη ζωή. Γενικά δουλεύω πολύ με εικόνες, κάποιες φορές τις σχεδιάζω κιόλας, άλλες φορές τις κρατώ στο μυαλό μου. Οπότε πρώτα απ’ όλα μαγεύτηκα από την ιστορία αυτή καθαυτή, είναι ένα εξαιρετικό κείμενο από έναν εξαιρετικό συγγραφέα τον Θανάση Τριαρίδη.

Πολύ σημαντικό υπήρξε σίγουρα το κεντρικό θέμα του έργου που είναι οι επαναπροωθήσεις προσφύγων και τα εγκλήματα που οργανωμένα διαπράττει η Δύση σε βάρος όλων των αδυνάτων αυτού του κόσμου, που αφού τους εκμεταλλευτήκαμε για αιώνες ως άποικοι, κλέψαμε όλον τους τον πλούτο και ριμάξαμε τις πατρίδες τους φτάνοντας τους στην εξαθλίωση, καταλήγουμε σήμερα να τους πνίγουμε στις θάλασσες μας για να μην έρθουν στην δική μας ζώνη ευημερίας.

Ο συνδυασμός του καλλιτεχνικού οράματος με την ανάγκη να πάρω θέση για ένα τόσο φλέγον κοινωνικό ζήτημα των ημερών μας και να δώσω ορατότητα σε αυτούς τους ανθρώπους, μου έδωσε τη δύναμη να μπω σε αυτήν την περιπέτεια.”

«Δεν κουνάμε το δάχτυλο, υψώνουμε έναν μεγάλο καθρέφτη»

-Η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα δυστοπικό περιβάλλον, το οποίο όμως μοιάζει τρομακτικά οικείο. Μέσα από το γραφείο 20/4 και τους ανθρώπους που υπηρετούν εκεί, αναδύεται ένας κόσμος όπου η γραφειοκρατία, η εξουσία και η απανθρωπιά μπορούν να μετατρέψουν την ανθρώπινη ζωή σε έναν απλό αριθμό. Πόσο δύσκολο ήταν να δημιουργήσετε σκηνοθετικά αυτό το ασφυκτικό θεατρικό σύμπαν χωρίς να καταφύγετε σε έναν εύκολο διδακτισμό; Πού ακριβώς βρίσκεται, κατά τη γνώμη σας, η δύναμη της αλληγορίας του έργου;

“Πιστεύω ότι η πρόθεση μας από την αρχή δεν είχε κανένα διδακτισμό, ίσα ίσα δεν κουνάμε το δάχτυλο αλλά προσπαθούμε να υψώσουμε έναν μεγάλο καθρέφτη απέναντι στην κοινωνία μας και μάλιστα πρώτοι απ’ όλους κοιταζόμαστε εμείς σε αυτόν τον καθρέφτη. Το γεγονός ότι κάνουμε μια παράσταση για τις επαναπροωθήσεις προσφύγων δεν μας τοποθετεί στο βάθρο των καλών ούτε μας κάνει αγίους.

Το κείμενο από μόνο του λέει τα πάντα δεν χρειάστηκε να προσθέσουμε τίποτα στο Λόγο. Αυτό στο οποίο επενδύσαμε είναι οι χαρακτήρες και οι συνθήκες στις οποίες βρίσκονται και αλληλεπιδρούν. Σε αυτό το κομμάτι εργαστήκαμε επίμονα κεντώντας έναν ανάγλυφο σύμπαν.

Στο έργο δεν υπάρχει κάποια αλληγορία είναι όλα πεντακάθαρα και λουσμένα στο φως.”

«Το παράλογο καταλήγει από αστείο, τρομακτικά επικίνδυνο»

-Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της παράστασης είναι οι απότομες εναλλαγές ανάμεσα στο κωμικό και το τραγικό. Πώς δουλέψατε με τον Γιώργο Γκιόκα ώστε αυτές οι αντιθέσεις να λειτουργούν όχι απλώς ως σκηνοθετικό εύρημα, αλλά ως ουσιαστικό μέρος της δραματουργίας; Μπορεί το γέλιο να γίνει τελικά ένας ακόμη πιο ισχυρός τρόπος για να φτάσει στον θεατή μια σκληρή αλήθεια;

“Αυτό που είχαμε εξαρχής στο μυαλό μας ήταν η δημιουργία ενός «κουνημένου» κόσμου, του παραλόγου, της υπερβολής που όμως θα βασίζεται στην αλήθεια. Αυτό το παράλογο καταλήγει από αστείο, τρομακτικά επικίνδυνο.

Το γέλιο βρίσκεται παντού ακόμη και στις πιο τραγικές στιγμές. Το ανοίκειο, το φρικιαστικό πολλές φορές οδηγεί σε ένα γέλιο αμηχανίας ή απόγνωσης. Εμείς παίζουμε απόλυτα σοβαρά τους ρόλους και τις συνθήκες και αυτό είναι που φέρνει το γέλιο.

Έτσι πάντα νικά η αλήθεια, κι είναι αυτή που παλεύουμε πάντα να υπηρετήσουμε.”

«Η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ»

-Η παράσταση διανύει ήδη την τέταρτη σεζόν της, έχει αποσπάσει σημαντικές διακρίσεις και έχει κερδίσει την εμπιστοσύνη του κοινού. Όταν μια θεατρική δουλειά αποκτά τόσο μεγάλη διάρκεια, υπάρχει ο κίνδυνος να παγιωθεί ερμηνευτικά ή να χάσει κάτι από την αρχική της ένταση; Τι έχει αλλάξει στη δική σας προσέγγιση μέσα σε αυτά τα χρόνια και τι εξακολουθεί να σας συγκινεί ή να σας θυμώνει σε αυτήν;

“Η ομάδα μας στοχεύει πάντα στο καλύτερο. Ευτυχώς όλοι μας έχουμε για την συγκεκριμένη δουλειά ένα άγχος που δεν φεύγει, μια έγνοια γιατί είναι το πρώτο μας «παιδί». Όσο αυξάνεται ο κόσμος που μας εμπιστεύετε και μας τιμά με την παρουσία του σε συνδυασμό με τις όποιες διακρίσεις προέκυψαν σε αυτά τα χρόνια τόσο ψηλώνει κι ο πήχης για μας.

Τα πράγματα αλλάζουν συνεχώς, ο ρόλος μου του «Νέου» εξελίσσεται όσο εξελίσσομαι κι εγώ σαν άνθρωπος και καλλιτέχνης. Η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ.

Πάντα με συγκινούν στιγμές που χάνομαι σε αυτή την παράσταση και δεν σκέφτομαι αλλά βιώνω. Μικρές στιγμές αληθινής επικοινωνίας, αυτά τα ελάχιστα δευτερόλεπτα που τα λόγια του έργου αποκτούν μια διαφορετική διάσταση μέσα μου.”

«Χωρίς τον Γιώργο δεν θα ήταν αυτή η παράσταση αυτό που είναι»

-Βρίσκεστε στη σκηνή ως ηθοποιός, ενώ παράλληλα συνυπογράφετε τη σκηνοθεσία. Πώς συνδυάζονται αυτές οι δύο ιδιότητες στην πράξη; Είναι εύκολο να διατηρείτε τη σκηνοθετική απόσταση όταν βρίσκεστε μέσα στη δράση ή υπάρχουν στιγμές που ο ηθοποιός μέσα σας διεκδικεί την απόλυτη ελευθερία από τον σκηνοθέτη; Και πόσο καθοριστική υπήρξε η δημιουργική συνάντησή σας με τον Γιώργο Γκιόκα;

“Μου ήταν πολύ δύσκολο να παίξω και να σκηνοθετώ ταυτόχρονα, για αυτόν ακριβώς το λόγο ήταν απολύτως απαραίτητη η συνεργασία μου με τον Γιώργο. Είναι ένας άνθρωπος που εκτιμώ και αγαπώ και πραγματικά μου έλυσε τα χέρια. Πιστεύω πως χωρίς τον Γιώργο δεν θα ήταν αυτή η παράσταση αυτό που είναι.

Αυτό ισχύει για όλους τους συντελεστές. Έχουν γίνει όλα όπως έπρεπε και τα λάθη ακόμη ήταν σωστά.

Ενώ σαν σκηνοθέτης ξέρω πολύ καλά τι θέλω και από πολύ νωρίς, σαν ηθοποιός όμως είμαι πολύ ανασφαλής και παλεύω να υπηρετήσω το σκηνοθετικό όραμα, όταν αυτό μάλιστα είναι το δικό μου όραμα είναι ακόμη πιο δύσκολο.

Οι ρόλοι σκηνοθέτη και ηθοποιού μπλέκονταν συνεχώς, έβλεπα παντού τα λάθη και δεν μπορούσα να παίξω, ευτυχώς πλέον απολαμβάνω να ζω τη στιγμή. Έχει ένα μεγάλο ατού το ότι σκηνοθετώ και παίζω, γνωρίζω πολύ καλά ανά πάσα ώρα και στιγμή τι έχει προηγηθεί τι θα ακολουθήσει, τι συμβαίνει στα παρασκήνια και αυτό σε στιγμές «εκτάκτου ανάγκης», γιατί απρόοπτα γίνονται συνεχώς, είναι πολύ βοηθητικό.”

«Το θέατρο είναι από τα τελευταία σημεία συνάντησης ανθρώπων και ιδεών»

-Ο τίτλος «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου» λειτουργεί σχεδόν σαν προειδοποίηση, σαν μια προσπάθεια να εξηγήσουμε ή να δικαιολογήσουμε κάτι που όλοι ακούμε, αλλά ίσως δεν θέλουμε να αναγνωρίσουμε. Σήμερα, με τόσες ανθρώπινες τραγωδίες να διαδέχονται η μία την άλλη, πόσο εύκολο είναι να συνηθίσουμε τον πόνο των άλλων και να μετατρέψουμε την αδικία σε μια ακόμη είδηση; Πιστεύετε ότι το θέατρο μπορεί ακόμη να αφυπνίσει συνειδήσεις και να κινητοποιήσει τον θεατή ή αρκεί πλέον να τον κάνει να μην αισθανθεί συνένοχος μέσα στη σιωπή του;

“Ο άνθρωπος δυστυχώς συνηθίζει πολύ εύκολα. Οι συνθήκες και η εξέλιξη του κόσμου μας, μας έχουν κάνει μονάδες, ατομικότητες. Κλεινόμαστε σε προσωπικά προβλήματα, προσωπικές φιλοδοξίες και είμαστε καταναλωτές προϊόντων.

Η υπερπληροφόρηση κι ο βομβαρδισμός αρνητικών ειδήσεων προκαλεί μια αίσθηση ασφυξίας που περνά με το να στρέψουμε το βλέμμα αλλού και εν τέλει με την αδιαφορία.

Το θέατρο είναι από τα τελευταία σημεία συνάντησης ανθρώπων και ιδεών που πιστεύω πως μπορεί να μας κινητοποιήσεις και να μας προβληματίσει ενεργά. Πρώτα απ’ όλα να συνειδητοποιήσουμε τα προσωπικά μας λάθη και στη συνέχεια να ενωθούμε με άλλους ανθρώπους και να αποτελέσουμε κομμάτι ενός συνόλου.”

Σε μια εποχή όπου οι εικόνες της ανθρώπινης τραγωδίας διαδέχονται η μία την άλλη με τέτοια ταχύτητα ώστε κινδυνεύουμε να τις προσπερνούμε πριν προλάβουμε πραγματικά να τις αντικρίσουμε, το θέατρο εξακολουθεί να διεκδικεί κάτι πολύτιμο: τον χρόνο και την προσοχή μας.

Η παράσταση «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου» δεν επιχειρεί να προσφέρει εύκολη κάθαρση ούτε να υποδείξει από καθέδρας ποιοι είναι οι «καλοί» και ποιοι οι «κακοί». Όπως λέει και ο Νίκος Μαρνάς, υψώνει έναν καθρέφτη — και πριν απ’ όλους καλεί τους ίδιους τους δημιουργούς της να κοιταχτούν μέσα σε αυτόν.

Ίσως αυτή να είναι τελικά και η μεγαλύτερη δύναμη του θεάτρου: να μας κάνει, έστω για λίγο, να μη στρέψουμε το βλέμμα αλλού. Να μας αναγκάσει να ακούσουμε εκείνο που συμβαίνει γύρω μας, ακόμη κι όταν θα προτιμούσαμε να το βαφτίσουμε απλώς… «σφύριγμα τρένου».”