Ο τουρισμός του φαλαινοκαρχαρία, το ψαροχώρι και μια οικολογική απειλή

Ένα μικρό ψαροχώρι στην Ινδονησία μεταμορφώθηκε μέσα σε λίγα χρόνια σε δημοφιλή τουριστικό προορισμό, χάρη στους φαλαινοκαρχαρίες που εμφανίζονται στα νερά του. Επισκέπτες από όλο τον κόσμο ταξιδεύουν μέχρι το Μποτουμπαράνι, στην επαρχία Γκοροντάλο, για να κολυμπήσουν δίπλα στα μεγαλύτερα ψάρια του πλανήτη. Ο τουρισμός του φαλαινοκαρχαρία έχει προσφέρει σημαντικά έσοδα στην τοπική κοινωνία, παράλληλα όμως έχει προκαλέσει σοβαρές ανησυχίες για την προστασία ενός απειλούμενου είδους.

Από ψαροχώρι, προορισμός για τον τουρισμό του φαλαινοκαρχαρία

Επιβάτες αναφωνούν ενθουσιασμένοι καθώς ο 47χρονος Ανσάρ Λασιμπάλα κατευθύνει τη βάρκα του προς μια τεράστια σκοτεινή σκιά που κινείται αργά κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Το σκάφος διαθέτει γυάλινο τμήμα στο κύτος, επιτρέποντας στους επισκέπτες να παρατηρούν από κοντά το επιβλητικό ζώο.

Ο φαλαινοκαρχαρίας είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά πλάσματα των ωκεανών και η παρουσία του έχει αλλάξει ριζικά τη ζωή των κατοίκων του Μποτουμπαράνι. Εκεί όπου η αλιεία αποτελούσε κάποτε σχεδόν τη μοναδική πηγή εισοδήματος, έχει δημιουργηθεί πλέον μια ολόκληρη τουριστική οικονομία γύρω από τους θαλάσσιους γίγαντες.

Ο Ανσάρ είναι ένας από περίπου 80 κατοίκους που επωφελούνται άμεσα από τη νέα δραστηριότητα. Ενοικιάζει σκάφη, προσφέρει υπηρεσίες κατάδυσης και οργανώνει λήψεις με drones για τους επισκέπτες. Όπως εξηγεί, η σημερινή εργασία του είναι λιγότερο κοπιαστική και πολύ πιο αποδοτική από την αλιεία.

Το μηνιαίο εισόδημά του μπορεί να φτάσει τις 3 εκατομμύρια ρουπίες, περίπου 167 δολάρια, ενώ όταν εργαζόταν ως ψαράς δεν ξεπερνούσε τις 400.000 ρουπίες. Παρόμοια είναι η εικόνα και για άλλους κατοίκους, οι οποίοι εργάζονται πλέον ως οδηγοί σκαφών, ξεναγοί, χειριστές drones ή πάροχοι καταδυτικών υπηρεσιών.

Η τουριστική άνθηση ξεκίνησε το 2016, όταν βίντεο που έδειχναν περίπου δώδεκα φαλαινοκαρχαρίες να εμφανίζονται ταυτόχρονα στην περιοχή έγιναν δημοφιλή στο Facebook. Οι κάτοικοι γνώριζαν την παρουσία των ζώων εδώ και δεκαετίες, όμως τα βίντεο έφεραν το χωριό στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος.

«Είναι μια μοναδική ευκαιρία να πλησιάσεις έναν φαλαινοκαρχαρία και να ζήσεις αυτή την εμπειρία από κοντά», λέει ο 55χρονος Ολλανδός τουρίστας Ρενέ Βέστερμπεκ, ο οποίος ταξίδεψε στην περιοχή μαζί με τη σύζυγο και τα δύο παιδιά του.

Οι γίγαντες των ωκεανών

Παρά την ονομασία τους, οι φαλαινοκαρχαρίες δεν είναι φάλαινες αλλά καρχαρίες. Πρόκειται για το μεγαλύτερο είδος ψαριού στον κόσμο. Αναπνέουν με βράγχια, όπως όλοι οι καρχαρίες, ενώ οι φάλαινες είναι θηλαστικά και αναπνέουν με πνεύμονες.

Σύμφωνα με τον Σουκιρμάν Τιλαχούνγκα, επικεφαλής ομάδας παρακολούθησης του υπουργείου Αλιείας της Ινδονησίας, οι φαλαινοκαρχαρίες που επισκέπτονται την περιοχή είναι κυρίως νεαρά αρσενικά, ηλικίας κάτω των 30 ετών και μήκους από 4 έως 6 μέτρα. Ωστόσο, το είδος μπορεί να φτάσει τα 18 μέτρα σε μήκος και να ζήσει έως και έναν αιώνα.

Το σώμα τους έχει σκούρο ή γαλαζωπό γκρι χρώμα και καλύπτεται από χαρακτηριστικές λευκές κηλίδες και γραμμές. Το μοτίβο αυτό είναι μοναδικό για κάθε ζώο, όπως ακριβώς τα δακτυλικά αποτυπώματα στους ανθρώπους. Οι ντόπιοι συχνά αποκαλούν τους φαλαινοκαρχαρίες «Σέρλι», από τη συντομογραφία των ινδονησιακών λέξεων «sering terlihat», που σημαίνουν «εμφανίζονται συχνά».

Η οικολογική απειλή πίσω από το τουριστικό θέαμα

Παρά τα οικονομικά οφέλη, επιστήμονες και περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι ο αυξανόμενος τουρισμός μπορεί να απειλήσει τα ίδια τα ζώα που προσελκύουν τους επισκέπτες. Οι φαλαινοκαρχαρίες κατατάσσονται στα απειλούμενα είδη, ενώ η περιβαλλοντική οργάνωση Konservasi Indonesia εκτιμά ότι ο πληθυσμός τους στα ανατολικά νησιά του ινδονησιακού αρχιπελάγους αριθμεί περίπου 699 άτομα.

Μία από τις μεγαλύτερες ανησυχίες αφορά τη συστηματική παροχή τροφής από τους ανθρώπους. Οι διοργανωτές ορισμένων εκδρομών ταΐζουν τα ζώα, ώστε να τα κρατούν κοντά στις βάρκες και να εξασφαλίζουν στενότερη επαφή με τους τουρίστες.

Ο Ικμπάλ Χερβάτα Πούτρα, εκπρόσωπος της Konservasi Indonesia, προειδοποιεί ότι αυτή η πρακτική μπορεί να αλλάξει τη φυσική συμπεριφορά των φαλαινοκαρχαριών και να δημιουργήσει κινδύνους για την υγεία τους. Η εξάρτηση από την ανθρώπινη τροφή ενδέχεται να επηρεάσει τις μετακινήσεις, τη διατροφή και τον τρόπο με τον οποίο τα ζώα αναζητούν φυσικά την τροφή τους.

Οι τοπικές αρχές αναγνωρίζουν το πρόβλημα και προσπαθούν να περιορίσουν σταδιακά τη σίτιση. «Η παροχή τροφής εξακολουθεί να γίνεται στο Μποτουμπαράνι, όμως οι φαλαινοκαρχαρίες βρίσκονται εδώ επειδή υπάρχει φυσικά διαθέσιμη τροφή στα νερά», εξηγεί ο Σουκιρμάν. Όπως προσθέτει, η άμεση σίτιση δεν επιτρέπεται από τους ισχύοντες κανονισμούς και στόχος είναι να περιοριστεί περαιτέρω.

Μια ηλιακή λύση για την προσέλκυση πλαγκτόν

Σε μια προσπάθεια να βρεθεί πιο φιλική προς το περιβάλλον λύση, ο Σουκιρμάν ανέπτυξε μια θαλάσσια συσκευή που λειτουργεί με ηλιακή ενέργεια. Η συσκευή χρησιμοποιεί φως για να προσελκύει πλαγκτόν και μικρά ψάρια, τα οποία αποτελούν βασική τροφή των φαλαινοκαρχαριών.

Η ιδέα είναι να διατηρείται η παρουσία των ζώων στην περιοχή χωρίς να εξαρτώνται από την απευθείας ανθρώπινη σίτιση. Ωστόσο, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις υπογραμμίζουν ότι καμία τεχνολογική λύση δεν μπορεί να αντικαταστήσει ένα αυστηρό πλαίσιο προστασίας.

«Χρειάζεται να θεσπιστεί ένας σαφής κώδικας δεοντολογίας για τις τουριστικές δραστηριότητες», τονίζει ο Ικμπάλ. Το βασικό ερώτημα είναι πόσο συχνά και για πόσο χρόνο πρέπει να έρχονται τα ζώα σε επαφή με τους επισκέπτες. «Αν οι αλληλεπιδράσεις συνεχίζονται από το πρωί μέχρι το βράδυ, πώς μπορούν οι φαλαινοκαρχαρίες να συνεχίσουν τις φυσιολογικές τους δραστηριότητες;» διερωτάται.

Το Μποτουμπαράνι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της διπλής όψης του οικοτουρισμού. Ο τουρισμός του φαλαινοκαρχαρία έχει δημιουργήσει εισόδημα, θέσεις εργασίας και νέες προοπτικές για μια μικρή κοινότητα. Ταυτόχρονα, όμως, δείχνει πόσο εύκολα η δημοτικότητα ενός άγριου ζώου μπορεί να μετατραπεί σε απειλή για την ίδια του την επιβίωση.

Η πρόκληση για το χωριό και τις αρχές είναι να διατηρήσουν τα οικονομικά οφέλη χωρίς να θυσιάσουν την ευημερία των ζώων. Για να έχει πραγματικό μέλλον ο τουρισμός του φαλαινοκαρχαρία, χρειάζονται αυστηροί κανόνες, περιορισμένος αριθμός επισκεπτών, υπεύθυνες πρακτικές και συνεχής επιστημονική παρακολούθηση. Μόνο τότε η συνάντηση ανθρώπων και φαλαινοκαρχαριών θα μπορεί να αποτελεί παράδειγμα βιώσιμης συνύπαρξης και όχι μια ακόμη οικολογική απειλή.