Γιατί ανθίζει το εμπόριο μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων;

Τον «κώδωνα του κινδύνου» για το αυξανόμενο παγκόσμιο εμπόριο μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων κρούουν επιστήμονες, προειδοποιώντας ότι πρόκειται για μια πρακτική που δεν είναι απλώς ηθικά και νομικά αμφισβητήσιμη, αλλά μπορεί να αποδειχθεί και επικίνδυνη για την υγεία.

Το φαινόμενο, το οποίο σε επιστημονικό άρθρο χαρακτηρίζεται ως «η αληθινή κατάρα της μούμιας», φαίνεται να διογκώνεται τα τελευταία χρόνια, τροφοδοτούμενο από τη ζήτηση συλλεκτών και την ευκολία που προσφέρουν οι ψηφιακές πλατφόρμες.

Κι όμως, όσοι εμπλέκονται συχνά δείχνουν να αγνοούν ότι τα μουμιοποιημένα λείψανα δεν είναι «ακίνδυνα αντικείμενα» αλλά βιολογικό υλικό, ικανό να μεταφέρει κινδύνους—τόσο σε όσους τα αποκτούν όσο και σε όσους τα μεταφέρουν.

Το ζήτημα αποτυπώνεται σε άρθρο που έχει υποβληθεί προς αξιολόγηση με τίτλο «Η αληθινή κατάρα της μούμιας: Κίνδυνοι για την υγεία που συνδέονται με την πώληση και το εμπόριο μουμιοποιημένων λειψάνων», το οποίο δημοσιεύθηκε στο International Journal of Cultural Property και διαδικτυακά από την Cambridge University Press. Οι ερευνητές περιγράφουν μια «ζοφερή εικόνα» ενός «ημι-κρυφού, συχνά παράνομου» εμπορίου που έχει ενταθεί μέσω κοινωνικών μέσων, προσωπικών ιστοσελίδων, πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου και οίκων δημοπρασιών.

Πώς λειτουργεί η σύγχρονη «γκρίζα» αγορά

Η έρευνα εστιάζει στη μυστική αγορά και πώληση ανθρώπινων μελών ηλικίας αρκετών αιώνων—όπως χέρια, πόδια και κεφάλια—τα οποία εμφανίζονται σε ψηφιακές αγγελίες ή «κλειστές» κοινότητες. Σύμφωνα με τα ευρήματα, η διάθεση τέτοιων αντικειμένων δεν γίνεται πάντα στο σκοτάδι: αντίθετα, συχνά «ντύνεται» με τη γλώσσα της συλλεκτικής αξίας, της περιέργειας, ακόμη και της δήθεν πολιτισμικής κληρονομιάς. Έτσι, το εμπόριο μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων αποκτά ένα προσωπείο κανονικότητας, ενώ παραμένει θολό ως προς την προέλευση, τη νομιμότητα και την ασφάλεια.

Οι επιστήμονες εξέτασαν 128 διαδικτυακές αναρτήσεις σε πλατφόρμες της Meta, ιστοτόπους ηλεκτρονικού εμπορίου, διαδικτυακά καταστήματα και οίκους δημοπρασιών. Εντόπισαν πολυάριθμες περιπτώσεις πώλησης μουμιοποιημένων λειψάνων που παρουσίαζαν σαφή σημάδια βιολογικής φθοράς—κάτι που από μόνο του θα έπρεπε να ενεργοποιεί συναγερμό. Παρ’ όλα αυτά, οι πωλητές κατά κανόνα δεν παρείχαν οδηγίες ασφαλείας, ούτε πληροφορίες για συνθήκες φύλαξης ή διαχείρισης, και συχνά χρησιμοποιούσαν απλές ταχυδρομικές υπηρεσίες για να στείλουν τα μέρη στους αγοραστές.

Τι πωλείται πιο συχνά: κρανία, κεφάλια και «συρρικνωμένα» τρόπαια

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα αφορά το είδος των λειψάνων που κυκλοφορούν. Πάνω από το ήμισυ του δείγματος (51,6%) αποτελούνταν από κρανία σε ποικίλες καταστάσεις διατήρησης: ολόκληρες ή μερικώς μουμιοποιημένες κεφαλές, κρανία με μαλακούς ιστούς και/ή μαλλιά, καθώς και tsantsas—τα επονομαζόμενα συρρικνωμένα κεφάλια που συνδέονται με τον λαό των Σουάρ του βόρειου Περού και του ανατολικού Ισημερινού. Παράλληλα, μεμονωμένα μέρη σώματος όπως χέρια και πόδια εντοπίστηκαν επίσης συχνά, ενισχύοντας την εικόνα ενός εμπορίου που αντιμετωπίζει το ανθρώπινο σώμα ως «τεμάχια» με τιμή.

Η «αληθινή κατάρα της μούμιας»: βιολογικοί κίνδυνοι και τοξικές ουσίες

Οι πρακτικές μουμιοποίησης—τεχνητές ή φυσικές—βασίζονται σε πολύπλοκες χημικές και φυσικές διεργασίες που καθυστερούν την αποσύνθεση. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι εξαλείφονται οι κίνδυνοι. Αντίθετα, τα μουμιοποιημένα λείψανα μπορούν να φιλοξενούν αδρανείς μικροοργανισμούς, ακόμη και μετά από αιώνες ξήρανσης. Αδρανή σπόρια μυκήτων, για παράδειγμα, μπορεί να διασκορπιστούν στον αέρα όταν ένα λείψανο μετακινηθεί, καθαριστεί ή εκτεθεί χωρίς προστασία—ιδίως σε κλειστό χώρο, όπως ένα σπίτι ή ένα ιδιωτικό «εκθετήριο».

Πέρα όμως από τους μικροοργανισμούς, υπάρχει και ο χημικός κίνδυνος. Ιστορικά έχουν χρησιμοποιηθεί τοξικά υλικά για τη διατήρηση ιστών, συμπεριλαμβανομένων βαρέων μετάλλων όπως αρσενικό, υδράργυρος και μόλυβδος. Η πιθανότητα επαφής με τέτοιες ουσίες—μέσω σκόνης, επιφανειακών καταλοίπων ή ακατάλληλου χειρισμού—μετατρέπει τη «συλλεκτική» πράξη σε δυνητική έκθεση σε επικίνδυνους ρύπους.

Από τον μύθο στην ιατρική πιθανότητα: ο ασπέργιλλος και οι ιστορικές αναφορές

Η μελέτη θυμίζει ότι η εισπνοή σπορίων Aspergillus θεωρήθηκε υπεύθυνη για τον θάνατο 10 από τους 12 επιστήμονες που άνοιξαν τον τάφο του βασιλιά Καζίμηρου Δ΄ της Κρακοβίας τη δεκαετία του 1970. Τα σπόρια του ασπέργιλλου είναι πανταχού παρόντα στο περιβάλλον, όμως σε συγκεκριμένες συνθήκες—ιδίως όταν διαταράσσονται κλειστοί, παλιοί χώροι ή οργανικό υλικό—η έκθεση μπορεί να γίνει πιο έντονη. Επιπλέον, έχει υποστηριχθεί ότι σοβαρή μορφή ασπεργίλλωσης ενδέχεται να συνέβαλε και στον θάνατο του Λόρδου Κάρναρβον, βασικού χρηματοδότη της εξερεύνησης του τάφου του Τουταγχαμών, το 1923. Έτσι, ο λαϊκός μύθος της «κατάρας της μούμιας» αποκτά, σε ορισμένες περιπτώσεις, μια πιο πεζή αλλά πραγματική εξήγηση: βιολογικοί παράγοντες και κακή διαχείριση.

Η Κίρστι Σκουάιρς, καθηγήτρια ανθρώπινης βιοαρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Στάφορντσαϊρ, η οποία συνεργάστηκε με τους Ντάριο Πιομπίνο-Μασκάλι, Κλάρα Ουρτζί και Ντάμιεν Χάφερ, σημείωσε ότι οι έμποροι φαίνεται να έχουν ελάχιστη επίγνωση των κινδύνων. Όπως ανέφερε, σε σχόλια αγοραστών γίνεται λόγος ακόμη και για «μυρωδιά μούμιας», μια οσμή που παραπέμπει σε αποσύνθεση, ενώ φωτογραφίες δείχνουν κρανία εκτεθειμένα σε σαλόνια και οικίες, εκτός προθηκών και χωρίς έλεγχο θερμοκρασίας ή κατάλληλες συνθήκες αποθήκευσης. Με άλλα λόγια, αυτό που παρουσιάζεται ως «σπάνιο εύρημα» μπορεί να αποτελεί υλικό που απαιτεί συντήρηση και χειρισμό επιπέδου μουσείου.

Δεν κινδυνεύουν μόνο οι συλλέκτες: ο κρίκος των μεταφορών και των τελωνείων

Ένα από τα πιο ανησυχητικά σημεία είναι ότι το εμπόριο μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων δεν εκθέτει μόνο τον τελικό αγοραστή. Από τη στιγμή που χρησιμοποιούνται εταιρείες ταχυδρομικών υπηρεσιών και ταχυμεταφορών, στον κύκλο κινδύνου μπαίνουν εργαζόμενοι σε αποθήκες, οδηγοί, προσωπικό σε κόμβους μεταφορών και τελωνειακοί υπάλληλοι.

Όπως επισημαίνουν οι συντάκτες της μελέτης, είναι απίθανο όλοι αυτοί να φορούν τον απαραίτητο εξοπλισμό ατομικής προστασίας κατά την αρχική επαφή με δέματα που ενδέχεται να περιέχουν βιολογικά επικίνδυνο υλικό ή τοξικά κατάλοιπα.

Τι δείχνει τελικά η άνθηση του φαινομένου

Η αύξηση τέτοιων αγγελιών και η «κανονικοποίηση» της αγοράς μέσα από πλατφόρμες, δημοπρασίες και social media δεν είναι απλώς μια μακάβρια τάση. Είναι ένδειξη κενών: στην ενημέρωση, στους ελέγχους, στη διαφάνεια προέλευσης και στη συνειδητοποίηση ότι τα ανθρώπινα λείψανα δεν είναι αντικείμενα διακόσμησης ή επένδυσης. Όσο το εμπόριο μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων συνεχίζει να κινείται στα όρια του νόμιμου και του αόρατου, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα έκθεσης σε μύκητες, σπόρια και τοξικές ουσίες—και τόσο περισσότεροι άνθρωποι, από συλλέκτες μέχρι εργαζόμενους στις μεταφορές, θα κινδυνεύουν χωρίς καν να το γνωρίζουν.

Η «αληθινή κατάρα της μούμιας», τελικά, δεν είναι υπερφυσική. Είναι ένα μείγμα άγνοιας, κακής διαχείρισης, ανεξέλεγκτης διακίνησης και υποτίμησης των πραγματικών κινδύνων που συνοδεύουν το εμπόριο μουμιοποιημένων ανθρώπινων λειψάνων.