Περί οσπρίων

ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Tης Μαριαλένας Χαραλαµποπούλου *

Σύµφωνα µε τον Οργανισµό Τροφίµων και Γεωργίας του ΟΗΕ, η 10η Φεβρουαρίου έχει ανακηρυχθεί ως Παγκόσµια Ηµέρα Οσπρίων.

Όσπρια ονοµάζονται οι αποξηραµένοι καρποί των φυτών της οικογένειας των ψυχανθών.

Η καλλιέργεια των οσπρίων στην χώρα µας, πραγµατοποιείται από την αρχαιότητα και η ελληνική γη παράγει εξαιρετικές ποικιλίες οσπρίων, πολλά από τα οποία έχουν κατοχυρωθεί ως προϊόντα Προστατευόµενης Ονοµασίας Προέλευσης (Π.Ο.Π.) ή Προστατευόµενης Γεωγραφικής Ένδειξης (Π.Γ.Ε.).

Φασούλι το φασούλι

Η παροιµιώδης φράση «φασούλι το φασούλι γεµίζει το σακούλι» είναι µια λαϊκή ρήση που διδάσκει την αξία της αποταµίευσης και της υποµονής.

Τα φασόλια αποτελούν µία από τις αρχαιότερες τροφές, µε ρίζες στην κεντρική Αµερική και το Περού, όπου καλλιεργούνταν ήδη πριν από 8.000 χρόνια.

Τα άσπρα φασόλια εισήχθησαν στην Ευρώπη από τους Ισπανούς µετά την ανακάλυψη της Αµερικής τον 16ο αιώνα, ενώ στην Ελλάδα και την Ιταλία διαδόθηκαν ευρύτερα γύρω στο 1530.

Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωµαίοι γνώριζαν και κατανάλωναν µαυροµάτικα φασόλια, τα οποία κατάγονται από την Δυτική Αφρική.

Η φασολάδα θεωρείται από πολλούς «το εθνικό µας φαγητό».

Δηµοφιλή και ονοµαστά ελληνικά φασόλια, τα οποία έχουν αναγνωριστεί ως προϊόντα Προστατευόµενης Γεωγραφικής Ένδειξης (Π.Γ.Ε.) είναι τα:

ü Φασόλια γίγαντες ελέφαντες Κάτω Νευροκοπίου, Πρεσπών, Καστοριάς,

ü Κοινά µεσόσπερµα Κάτω Νευροκοπίου

ü Πλακέ µεγαλόσπερµα Πρεσπών

ü «Βανίλιες» Φενεού

ü Φασόλια Κατταβιάς Ρόδου.

Αντί πινακίου φακής

Η παροιµιώδης φράση «αντί πινακίου φακής» προέρχεται από την Βιβλική διήγηση της Γενέσεως, όπου ο Ησαύ πούλησε τα πρωτοτόκια (τα κληρονοµικά του δικαιώµατα) στον αδελφό του, Ιακώβ, για ένα πιάτο φακές, επειδή πεινούσε.

Χρησιµοποιείται, όταν θέλουµε να αναφερθούµε στην παραχώρηση ενός πολύτιµου αγαθού µε ευτελές αντάλλαγµα.

Η φακή είναι από τα πρώτα φυτά που καλλιέργησε ο άνθρωπος. Στο σπήλαιο Φράγχθι της Ερµιονίδας, έχουν βρεθεί άγριες φακές, που χρονολογούνται γύρω στο 10.000 π.Χ.

Όταν κάποιος είναι πολύ φτωχός, λέµε «ζει µε το φακόσπυρο» ή «τρώει την φακή µε το πιρούνι».

«Έφαγε η φακή το λάδι», λέµε όταν τα έξοδα σε µια επιχείρηση είναι πιο πολλά από τα έσοδα.

Για κάποιον που µηχανεύεται κόλπα, λέµε «Ο καλόγερος είπε το ψάρι φακή και έκανε Σαρακοστή» και για να τονίσουµε ότι τα πράγµατα πρέπει να είναι ταιριαστά, λέµε «η φακή µε το κρεµµύδι κι ο χορός µε το παιχνίδι».

Ονοµαστές είναι οι φακές του Δοµοκού, του Έβρου, της Κοζάνης και της Εγκλουβής, ενώ στην Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης έχει βραβευτεί και η φακή της Αµοργού.

Οι φακές έχουν µεγάλη διατροφική αξία γιατί περιέχουν υψηλή ποσότητα από φυτικές ίνες, πρωτεΐνη, φυλλικό οξύ, βιταµίνη Β1 και σίδηρο.

Ο σίδηρος στις φακές (µη αιµικός) απορροφάται αποτελεσµατικά όταν συνδυάζεται µε βιταµίνη C.

Καλύτεροι συνδυασµοί είναι ο χυµός λεµονιού, οι πιπεριές, η ντοµάτα, το µπρόκολο, καθώς και το κρεµµύδι ή το σκόρδο.

Στην πατρίδα µας, δυστυχώς, παράγονται µόνο δύο χιλιάδες τόνοι φακές ετησίως, ενώ εισάγονται δέκα χιλιάδες τόνοι, από τους οποίους το 95% είναι υβριδικοί σπόροι.

Κάποιο λάκκο έχει η φάβα

«Κάποιο λάκκο έχει η φάβα» λέµε όταν κάτι ύποπτο συµβαίνει σε µια υπόθεση.

Η γνωστή φράση προέκυψε επειδή, σε όλα τα µέρη που τρώνε φάβα, ανοίγουν ένα λάκκο και ρίχνουν µέσα λάδι.

Η φάβα είναι ένας νόστιµος χυλός και ταιριάζει µε λαχανικά, τουρσιά, θαλασσινά και ψάρια.

Υπάρχει φάβα που φτιάχνεται από σπόρους µπιζελιού, αρακά και από λαθούρι.

Η Φάβα Σαντορίνης ΠΟΠ παράγεται από τους σπόρους του Lathyrus clymenum L. (λαθούρι).

Έχοντας αντέξει την ηφαιστειακή έκρηξη τον 16ο αιώνα π.Χ., η παραγωγή της Φάβας Σαντορίνης άντεξε και την δοκιµασία του χρόνου, καθώς αποτέλεσε βασική καλλιέργεια στο νησί και ένα πολυαγαπηµένο έδεσµα.

Το 2010, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνώρισε την Φάβα Σαντορίνης, προϊόν Προστατευόµενης Ονοµασίας Προέλευσης (ΠΟΠ).

Κουκιά µετρηµένα

«Γεια σου Γιάννη! Κουκιά σπέρνω», «κουκιά έφαγες, κουκιά µαρτυράς», ««άρρητα αθέµιτα, κουκιά µαγειρεµένα»!

Οι Έλληνες τα κουκιά τα έτρωγαν, τα χρησιµοποιούσαν για ζωοτροφές αλλά και για την λίπανση των εδαφών, καθώς είναι πλούσια σε αζωτούχες ουσίες.

Επίσης, κατά τον 19ο αιώνα, χρησιµοποιούσαν κουκιά αντί για ψηφοδέλτια.

Όταν τα κουκιά είχαν ήδη καταµετρηθεί, πριν το τέλος της ψηφοφορίας, σήµαινε ότι το αποτέλεσµα ήταν προκαθορισµένο, δεδοµένο και αδιάβλητο, εξ ου και η φράση «κουκιά µετρηµένα».

Τα κουκιά είναι πλούσια σε πρωτεΐνες, φυλλικό οξύ, φώσφορο, µαγνήσιο, κάλιο, σίδηρο, νάτριο και ω-6 λιπαρά οξέα.

Τα κουκιά µπορούν να προκαλέσουν δηλητηρίαση σε άτοµα που έχουν έλλειψη του ενζύµου G6PD, λόγω του ότι, περιέχουν την ουσία κυαµίνη και για την διάσπασή της απαιτείται το συγκεκριµένο ένζυµο.

Σήµερα για την εξάλειψη του κινδύνου, εξετάζεται το αίµα των νεογέννητων και ενηµερώνονται σχετικά οι γονείς.