Γιατί η αλλαγή του ρόλου του κράτους γίνεται εθνική, κοινωνική και παραγωγική ανάγκη

Tου ΧΑΡΗ ΤΣΙΟΚΑ *

Η εγκατάλειψη της περιφέρειας δεν είναι ατύχηµα.

1. Τα επίσηµα στοιχεία είναι αδιάψευστα: η Ελλάδα οδηγείται σε µια επικίνδυνη όξυνση κοινωνικών και γεωγραφικών ανισοτήτων. Η περιφέρεια ερηµώνει, οικονοµικά και δηµογραφικά, ενώ ο πλούτος, οι επενδύσεις και οι ευκαιρίες γίνονται προσβάσιµα σε λίγους. Δεν πρόκειται για φυσικό φαινόµενο. Είναι αποτέλεσµα συγκεκριµένων πολιτικών επιλογών.

Η πραγµατικότητα αυτή καθιστά επιτακτική την ανάγκη να διεκδικηθεί και να διαµορφωθεί ένας νέος καταστατικός χάρτης για τον ρόλο του κράτους µε αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση.

2. Ο συγκεντρωτισµός βαθαίνει τις ανισότητες και ακυρώνει την αυτοδιοίκηση.

Η αποκέντρωση και η αυτοδιοίκηση δεν είναι διακοσµητικά στοιχεία της διοίκησης. Είναι συστατικά του σύγχρονου κράτους. Σήµερα, το κράτος αποδεικνύεται ταυτόχρονα ασυντόνιστο για τις µεγάλες υπερεθνικές προκλήσεις και υπερσυγκεντρωτικό, δυσκίνητο και αναποτελεσµατικό για τις τοπικές και περιφερειακές υποθέσεις.

Το ευρωπαϊκό κεκτηµένο προσφέρει χρήσιµα διδάγµατα, αλλά πλέον δεν αρκεί. Το καµπανάκι έχει ήδη χτυπήσει. Σε όλες τις ανεπτυγµένες χώρες, η αυτοδιοίκηση λειτουργεί ως βασικός µοχλός κοινωνικής συνοχής, δηµοκρατίας και παραγωγικής ανασυγκρότησης, χωρίς πελατειακές εξαρτήσεις και «κονέ».

3. Στην Ελλάδα, όµως, η πραγµατικότητα είναι διαφορετική.

Η κυβέρνηση της ΝΔ, µε προσχήµατα «κρίσεις» –τις οποίες οι πολιτικές της επιτείνουν– υψώνει τείχη συγκεντρωτισµού στη διαχείριση πόρων και αρµοδιοτήτων. Δήµοι και περιφέρειες εξαναγκάζονται να αναζητούν πολιτικές διασυνδέσεις για να εξασφαλίσουν χρηµατοδότηση ακόµη και για στοιχειώδη έργα: δρόµους, πλατείες, πάρκα, πεζοδρόµια. Έτσι, τα έργα δεν υλοποιούνται µε βάση τις κοινωνικές και παραγωγικές ανάγκες, αλλά µε κριτήριο τη διευκόλυνση συγκεκριµένων οικονοµικών συµφερόντων.

Κι όµως, η αυτοδιοίκηση δεν είναι ξένο σώµα στην ελληνική πολιτική παράδοση. Ήδη από το 1797, ο Ρήγας Φεραίος στη Χάρτα του περιέγραφε µε εντυπωσιακή καθαρότητα τη διοίκηση από τα κάτω, τη λαϊκή συµµετοχή και την εγγύτητα της εξουσίας στον πολίτη. Σήµερα, περισσότερο από δύο αιώνες µετά, η χώρα αποµακρύνεται επικίνδυνα από αυτή την ιστορική παρακαταθήκη.

Οι προοδευτικές κατακτήσεις που ως πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εσωτερικών διαµορφώσαµε για πρώτη φορά την δεκαετία του ’80 στην αυτοδιοίκηση –σταθεροί πόροι προσβάσιµοι, χωρίς µικροκοµµατικούς αποκλεισµούς, προγράµµατα για όλη την αυτοδιοίκηση, Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι µε κοινωνικά δίκαιη κατανοµή, ενίσχυση των δηµοτικών διαµερισµάτων και των τοπικών συµβουλίων– έχουν ακυρωθεί. Ακόµη και οι θεσµοθετηµένοι πόροι αποδίδονται µειωµένοι. Δεν είναι τυχαίο ότι η Ελλάδα αποτελεί τη µοναδική ευρωπαϊκή χώρα όπου όλοι οι δείκτες της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ως ποσοστό του ΑΕΠ ή των κρατικών δαπανών, βρίσκονται σε διαρκή υποχώρηση.

4. Ή αλλάζουµε πορεία ή πληρώνουµε την εγκατάλειψη.

Η εποχή της τεχνολογικής επανάστασης και των µεγάλων γεωπολιτικών και παραγωγικών ανακατατάξεων δεν συγχωρεί καθυστερήσεις. Η ελληνική περιφέρεια ερηµώνει, οι νέοι εγκαταλείπουν τον τόπο τους και η παραγωγική βάση συρρικνώνεται. Γι’ αυτό απαιτούνται ρήξεις και τοµές, όχι απλώς επιφανειακές διορθώσεις ενός υπερσυγκεντρωτικού κράτους.

Η διεθνής εµπειρία δείχνει ότι ένα σύγχρονο κράτος οικοδοµείται πάνω σε τρεις πυλώνες:

– αρµοδιότητες,

– δοµές και

– πόρους.

Οι αρµοδιότητες πρέπει να ασκούνται στο πλησιέστερο στον πολίτη επίπεδο, σύµφωνα µε τις αρχές της εγγύτητας και της επικουρικότητας, που στην Ελλάδα παραβιάζονται συστηµατικά.

Απαιτείται επίσης νέος Κώδικας Δήµων και Κοινοτήτων, µε ειδικές µέριµνες για τον νησιωτικό και ορεινό χώρο και σύγχρονη µητροπολιτική διακυβέρνηση.

Και, κυρίως, απαιτούνται πόροι: µεταβίβαση αρµοδιοτήτων µε αντίστοιχη χρηµατοδότηση, σύγκλιση υπέρ των ασθενέστερων ΟΤΑ και δυνατότητα άντλησης τοπικών εσόδων.

5. Πολιτική αλλαγή το αίτηµα!Για ένα κράτος που θα επαναφέρει την κοινωνική συνοχή και θα ανατάξει την περιφέρεια.

Η περιφερειακή ανάπτυξη δεν είναι τεχνικό ζήτηµα. Είναι βαθιά πολιτικό. Στην επερχόµενη πολιτική αναµέτρηση, το πραγµατικό διακύβευµα δεν είναι ποιος θα διαχειριστεί καλύτερα το συγκεντρωτικό κράτος των λίγων και ισχυρών.

 Είναι αν θα συνεχιστεί ένα µοντέλο που ερηµώνει την περιφέρεια, διευρύνει τις ανισότητες και µετατρέπει τον πολίτη σε επαίτη πόρων ή αν θα ανοίξει ο δρόµος για ένα άλλο κράτος: αποκεντρωµένο, δηµοκρατικό, µε ισχυρή αυτοδιοίκηση και κοινωνικό έλεγχο.

Αν αυτό δεν αλλάξει, ο «Καλλικράτης» θα καταγραφεί ως το άλλοθι µιας ιστορικής εγκατάλειψης.

Χρειάζεται ένα σύγχρονο θεσµικό πλαίσιο που θα αφορά σταθερό ποσοστό πόρων από ΑΕΠ και τα προγράµµατα. Με ανακατανοµή αρµοδιοτήτων µε όρους διαφάνειας.

Που µεταξύ των άλλων θα δίνει έµφαση και µετρήσιµους δείκτες στο κοµµάτι της ορεινότητας και νησιωτικότητας!

Γίνεται προφανές ότι πρέπει να υπάρξουν πλαίσια και µέτρα πολιτικής και για την εποχικότητα περιοχών προκειµένου η κάθε περιοχή να συνδέει τα συγκριτικά της πλεονεκτήµατα τόσο µε τη κοινωνική συνοχή όσο και µε το τουριστικό προϊόν.

Πρόσβαση λοιπόν µε αντικειµενικούς κανόνες που στοχεύουν στη περιφερειακή ανάταξη (πληθυσµιακά και παραγωγικά) και όχι στην εξυπηρέτηση οικονοµικών ελίτ.

6. Είναι η ώρα της πολιτικής αλλαγής στο µοντέλο διακυβέρνησης της χώρας µε θεσµούς κοινωνικής συµµετοχής και ελέγχου.

Και αυτό προϋποθέτει µια νέα µεταπολίτευση µε διαµόρφωση της υπαρκτής κοινωνικής αντιπολίτευσης σε σύγχρονη προοδευτική πολιτική έκφραση. Χρειάζεται πολιτικό σχήµα που δεν εξουσιοδοτεί ούτε προτάσσει περιχαρακώσεις µε ρόλους κοµµατικών οµάδων.

Ίσως αξίζει να θυµίσουµε το ασυµβίβαστο συµµετοχής, που είχε θεσπίσει ο Α Παπανδρέου, σε καθοδηγητικούς κοµµατικούς ρόλους µε τα επαγγελµατικά στελέχη. Γιατί αυτό βοηθούσε να εκφράζονται αυθεντικά πολιτικές προτάσεις κοινωνικών αναγκών. Γεγονός που έδινε δυναµική διακυβέρνησης για τις ανάγκες και το έλεγχο της κοινωνικής πλειοψηφίας.

* πρώην βουλευτής